Monday, January 14, 2013

TEORIA E DEMOKRACISË DHE STANDARDET PËR KOSOVËN




                              

        UNIVERSITETI   I    PRISHTINËS
          
                       FAKULTETI     JURIDIK
  




          
                    


                        TEORIA      E     DEMOKRACISË
              
           DHE      STANDARDET   PËR     KOSOVËN      
          

  
                  PUNIM    I     MAGJISTRATURËS





       



        Mentori                      Kandidati                          
      Prof.Dr.Esat  Stavileci                      Ramadan  Bajrami                                                                                     
                                          Prishtinë

                          


              

                      
                                  
         P  ë  r   m   b  a  j  t  j  a              


                        Hyrje

               PJESA  E  PARË



        SHQYRTIME  TEORIKE


            Kapitulli   I

      Çështje    të   përgjithshme

        1.Kuptimi  i  demokracisë                            2.Çështja  e   demokracisë
        3.Përkufizimi  i  demokracisë
        4.A  mund  të  jetë  demokracia  e  përsosur


             Kapitulli   II

          
             Kasifikimi   i    llojeve   të  demokracisë

        1.Llojet  e  demokracisë   sipas  periudhave   historike
           1.1Demokracia   e  poliseve   greke
           1.2Demokracia  liberale
           1.3Demokracitë   bashkëkohore
        2.Demokracitë   e  tjera
            2.1Demokracitë   fiktive
            2.2Demokracitë  formale
            2.3Demokracitë  reale
            2.4Demokracitë  popullore
       
                    3.Demokracia  e  drejtëpërdrejtë



                                          
      
           3.1Referendumi                          
           3.2Plebishiti
           3.3Iniciativa  popullore
        4.Demokracia  etimologjike      
           4.1Kuptimi  i  fjalës  popull
           4.2Pushteti  i  popullit   dhe  pushteti  mbi   popullin
           4.3Sundimi    i  shumicës   së  kufizuar
           4.4Populli  në  shoqërinë  masive
           4.5Kombi  në  rrjedhat  e  tanishme
        5.Demokracia  racionale  dhe  demokracia  empirike
        6.Demokracia  vertikale
           6.1Parimi  i  shumicës  dhe  sundimi  i     pakicës
           6.2Tirania  e  shumicës
           6.3Sundimi   i  pakicës
           6.4Pakicat   dhe  elitat
           6.5Oligarkia
           6.6Poliarkia
           6.7Teknokracia
                  

             Kapitulli  i   III


    Demokracia   dhe  elementet  përbërës   të  saj
  
            1.  Liria
            2.  Barazia
            3.  Politika           
                3.1Politika  e  mirëfilltë
                3.2Politika   luftënxitëse
                3.3Politika  paqëdashëse
                3.4Politika  dhe  ideologjia
                3.5Politika  dhe  demokracia
                3.6Politika  dhe  nacionalizmi
                3.7Politika  dhe  teknologjia
                3.8Politika  dhe  interesi
          




                                      

                               3.8.1Interesi  i  përgjithshëm
             3.8.2Interesi  i  kombit
             3.8.3Interesi  i  popullit
             3.8.4Interesi  personal
             3.8.5Interesi  i  grupeve
             3.8.6Interesi  i  shteti
                                3.9Politika      dhe  morali
                   3.10Politika  dhe  filozofia
                4.Demokracia   dhe    ekonomia      
                  
              Kapitulli   i  IV                                                      
                      

    Keriteret    e     demokracisë

1.    Sovraniteti
2.    Kushtetutshmëria
3.    Ligjshmëria
4.    Te  drejtat  e  njeriut
5.    Sistemi   zgjedhor
6.    Pluralizmi  politik, shoqëror  dhe    ekonomik
7.    Kultura  dhe  toleranca   politike
8.    Kufizimi  i  pushtetit
9.    Qëllimi  i  pushtetit
10.    Respektimi  dhe  mbrojtja  e  pakicave
11.    Subjektet  politike
12.    Shoqatat  e  ndryshme  joqeveritare
13.    Shoqatat  e  ndryshme  profesionale
14.    Iniciativa   e  lirë
15.    Përgjegjesia  politike
16.    Asociacionet   e   ndryshme       
  







                              

                                      

 Kapitulli  i  V
  


        Teoria   e  vendimmarjes
      
            1.Natyra  e  vendimeve
            2.Reziqet   e   jashtme  dhe   kostoja   vendimore
            3.Rezulltatet  dhe  kontekstet  vendimore
            4.Demokracia  bashkëshoqërore
            5.Roli  i  liderit  në  vendimmarjet                                    6.Zëvendësuesit  e  liderit


               Kapitulli  i  VI  
          
          
       Opinioni  publik  dhe   grupet  e   interesit
          
          1.Formimi  i  opinioneve
        2.Opinioni  publik  dhe  qeverisja  me  pëlqim
        3.Autonomia  kundrejt  heterenomisë  së  opinionit  publik                    
        4.Grupet   e  interesit
                          
                      
            Kapitulli   i   VII


         Çfarë  nuk  është   demokracia

            1.Diktatura   dhe   demokracia
            2.Totalitarizmi
            3.Autoritarizmi, autoriteti    dhe   pushteti








            Kapitulli  i  VIII

       Përsiatjet     demokratike

            1.Demokracia  dhe  feja
            2.Dilemat   demokratike
            3.Në  mbrojtje  të  demokracisë



             P J E S A    E    D Y  T Ë

    S TA N D A R D E T       P Ë R       K O S O V Ë N

            Kapitulli   i   I

    FUNKSIONIMI   I  INSTITUCIONEVE  DEMOKRATIKE

    1.Zgjedhjet
    2.Institucionet e  përkohshme  të  vetëqeverisjes  (IPVQ)

            Kapitulli  i  II

            SUNDIMI    I   LIGJIT
     1.Qasja e barabartë në gjyqësi
    2.Askush  nuk  është  mbi  ligjin
    3.Krimet  ekonomike dhe  financiare  

        Kapitulli  i  III

        LIRIA    E    LËVIZJES

1.Liria  e  lëvizjes  dhe  përdorimi  i  lirë  i  gjuhës
   1.2Liria  e  lëvizjes
   1.3Përdorimi  i  lirë  i gjuhës

                          








                      

Kapitulli  i  IV

   KTHIMET  E  QËNDRUESHME   DHE   TË   DREJTAT  E         
       BASHKËSIVE   DHE  PJESËTARËVE   TË   TYRE

        1.Kthimet  e  qëndrueshme
        2.Të  drejtat  e  bashkësive   dhe  pjesëtarëve  të  tyre
      


Kapitulli   i  V

            EKONOMIA


                              
                                Kapitulli  i  VI


            E   DREJTA    PRONËSORE

        1.Të  drejtat  pronësore   juridike
        2.Mbrojtja  e  trashëgimise  kulturore  

                Kapitulli  i  VII

               DIALOGU

        1.Dialogu
        2.Bashkëpunimi  rajonal                          

                Kapitulli   i  VIII

           TRUPA   E   MBROJTJES  SË   KOSOVËS

 Përfundimi
               Literatura



                                          
Hyrje

      Temën  e magjistraturës  “ Teoria  e  demokracisë   dhe   standardet   për    Kosovën ”    e  kam  punuar  për  shumë  arsye, por  më së shumti   më  ka  shtyrë    çështja  e  Kosovës  e  cila që  prej  prej  shembjes  së  perandorisë  osmane e  këndej  më  së  shumti  ka  preokupuar    çështjen  shqiptare.
    Me  ndryshimet  e  sistemit  monist  në  ate  pluralist  çështja e  Kosovës  ishte  dhe  është  për  veç  se  çështje  kombëtare  edhe  çështje  demokracie.Prandaj  në  temë  jam  munduar  të  paraqesë përputhjet  në  mes  Teorisë  së  demokracisë   dhe  jetës  praktike  demokratike.Shumë prej  temave  janë  të  njohura  dhe  nuk  paraqesin  ndonjë  risi  të  veçantë  mirëpo  unë  jam  munduar  të  thellohem   pak  më  shumë  në  disa  nëntema  dukë  dhënë  shembuj  të  situatave  dhe  problemeve  aktuale  politike   e   kombëtare.Ajo  çka  e  bën  temën  më  interesante  që  unë  jam  munduar  ta  bëj  më  të  kapshme  është  pjesa  e  dytë  ,Standardet  për  Kosovën  në  të cilën  kam  gjetur  shumë  mundësi  standardesh  të  bashkepunimit  rajonal  me  çka  mendoj  se  standardet  për  veç  se  si  ngarkesë,   më  shumë  duhet  parë  si  mundësi  të  afrimit  ndërshqiptar  dhe  si  hap  drejt  bashkëpunimit  dhe  anëtarësimit  në UE.  Çështjet  e  brendëshme që  e  preokupojnë  Kosovën  nuk  dallojnë  shumë  prej  vendeve  të  rajonit, natyrisht  Kosova  ende  nuk  është  plotësisht  e  pavarur, por  në  këtë  pjesë  jam  munduar    të  paraqesë  pikëpamjet  e  veprimit  institucional  të  shqiptarëve  për  të arritur  deri  te  pavarësia  dhe  për  të  mos  u  ndalur  vetëm  me  pavarësinë.Standardet  janë  edhe  si  ombrellë  mbrojtjeje  e  demokracisë  së  Kosovës  dhe  unë  nuk  i  shohë  si  pengesë  por  si  një  mundësi   dhe  plan  që  hoqi  dilemat   se  a    mund  shqiptarët  të  plotësojnë  standarde  nderkombëtare  a  po  jo.
              Shumë  vende  të  tjera  nuk  i plotësojnë  këto    standarde, por  ne  nuk duhet  ti  shiqojmë  ata  por  duhet  ti shiqojmë  standardet  se  si  duhet  plotësuar,dhe  ti  plotësojmë  vetë  ato  që  mundemi  ndërsa  të  kërkojmë  ndihmë  aty  ku  nuk mundemi.Demokraci  të  përkryer  nuk  ka  prandaj  edhe  demokracia  në  Kosovë  nuk  mund  te  jetë  e  përkryer, por  ajo duhet  të  jetë  e  tillë  që  të paraqesë  anën  tjetër   të  medaljes  d.m.th  anët  pozitive  dhe  sidomos  pas  dëbimit  të  okupatorit serb.                                                                                                                    


                                                                                                                                                                                                                           


                 K A P I T U LL I   I     I


          ÇËSHTJE    TË   PËRGJITHSHME

        1.Kuptimi  i  demokracisë                      

    Demokracia , ky  term  që  në  rrjedhat  e  tanishme  botërore   mbizotëron  në  fjalorin  e  politikanëve  dhe  të  gjithë  individëve  të  të  gjitha  vendeve  prej  antikës  e  këndej,  është  sinonim  i  së  mirës  dhe  jo i së  keqes.Nevoja  e  sqarimit  të kuptimit  të demokracise  i  ka  shtyrë  autorë  të  shumtë  të  vendeve  të  ndryshme  që  të  merren  me  sqarimin  e  kuptimit  të  demokracisë.Për  demokracinë  kanë  dhënë  shpjegimet  e  veta  edhe  autorë  të  vendeve  me  sundime totalitare  nëpër  periudha  të  ndryshme  të  historisë  njerëzore.Mirëpo  praktika  e ka  dëshmuar se në  ato  qasje  të ashtuquajtura  shkencore  ka  mbizotëruar  politika  e  dhunës,ku  shkencëtarët  e  ndryshëm nën ndikimin e shkaqeve të  ndryshme,frikës ,dhunës, kanosjes,humbjes se privelegjeve,ekzistencës  fizike,,vendeve  të  punës,familjes  etj,etj,  kanë  dhënë  sqarimet  e  tyre  që  nuk  kanë përkuar  me   realitetin.
    -Në  rrjedhat  e  tanishme  demokracia  ka  kuptimin  e  së  mirës,kur  përdoret  fjala  demokraci , zakonisht  mendohet  për  diçka  të  mirë  që  nënkupton se  individët  apo  grupet dhe  e  tërë  popullata  e  ndjejnë  veten  të  kënaqur  me  rrjedhat  shoqërore.  
.Demokracia  e  kuptuar  si  sinonim  i  së  mirës  natyrisht  se  nuk  mund  ti  zgjidh  të  gjitha  vështirësitë , me  të  cilat  ndeshet  individi  në  jetën  e  përditshme, mirëpo       demokracia  e  ka  zgjidhur  një  çështje  tjetër  shumë  më me rëndësi,,  e  ajo  është  kufizimet  për  ta  kërkuar  lumturinë  e  kësaj  dhe  asaj  jete.Demokracia  ia   mundëson    individit, grupit , popullit  dhe  kombit  që  vazhdimisht  të ketë  mundësi të  luftoj për   të  drejtat  e  tij(që  janë  të shumëllojta)  natyrisht duke  i  respektuar





                                          

rregullat  e  lojës.Sqarimet  e  kuptimit  të  demokracisë në  esencë  kanë  një  emërues  të  përbashkët  se disa  rregulla  të  përgjithshme  të  pranuara  botërisht  të  respektohen  sa  është  e  mundur, më  shumë dhe  më  mirë.
      Në rrjedhat  e  tanishme  kuptimi  i  demokracisë nënkupton se  popullata e  vendeve  të  ndryshme ku  vlejnë rregullat  demokratike  ato  rregulla  i  pranon  si  të saja d.m.th  se  ato  rregulla  që  popullata  i  pranon  si  të  saja ka  të  drejtë  që  edhe  ti  ndryshoje nëse  ato  për  një  kohe bëhen  pengese  për  zhvillimin  e  mëtutjeshem  të  saj, sepse  i  takojnë  asaj.
    -Ne  masë më  të  madhe  kuptimi  i  demokracisë do  të  thotë  mosdhunë  ndaj  popullatës  meqë  popullata  është  faktori kryesor  në  ndërtimin  e   rregullave  demokratike.
Klod  Lëfori  kështu   shprehet:Këtij  i  vjen  ndot  ta  zbulojë lirinë në në demokraci meqë  këtë e ka përkufizuar si  borgjeze.Atij i vjen ndot ta zbulojë robërinë në   totalitarizëm...1.


            2.Çështja  e  demokracisë          

    -Çështja  e  demokracise  në  rrjedhat  bashkëkohore gati  se  është  shëndruar  në  respektimin  e  të  drejtave  të  njeriut  nëpër  vendet  me  traditë    më  të  gjatë  demokratike  ndërsa  në  vendet  e  tranzicionit  prej  sistemeve moniste   në  ato  pluraliste  në  gjetjen  dhe  vendosjen  e  rregullave  sa  më  të  përshtatshme  funksionale  dhe  demokratike  dhe  tentimin  që  edhe    nëpër  vendet  totalitare  të  vendoset  demokracia.
    -Çështja  e  demokracise  nënkupton  pranimin  e  një  të vërtete  të  diskutueshme  të  kahmotshme.Çështja  se  si  të  qeveriset  në  mënyrë  demokratike   është  shumë   e  rëndësishme  për  vetë  faktin  se  përdoret    nocioni   ,qeverisje  në  mënyrë  demokratike ,  që  do  të  thotë  se  prej zanafillës  e deri  në  fund  pranohet   legjitimiteti  dhe  autoriteti  i  atij   që  i ka   fituar  zgjedhjet  demokratike  dhe  se  janë  respektuar  rregullat  demokratike.Çështja  e  demokracisë  do  të  thotë  se  elementet  përbërës  të  demokracisë  siç janë ,zgjedhjet  e  lira  dhe  të  drejtëpërdrejta  dhe  elemente  të  tjera ,kanë  marë  atributin  e  një  të  vërtete absolute dhe  se  nuk  diskutohen  se  a  duhet  të mbahen apo  jo  zgjedhje  demokratike
1.Klod   Lëfor ”Demokracia  dhe  totalitarizmi” f.29.Tiranë 1993




                                          

në  një  vend  të  caktuar.Sipas  Klod  Lëforit  demokracia  nënkupton ”Një  ndryshim i tillë  nënkupton  një  varg  ndryshimesh  të  tjera,  të  cilat  s’mund  të  trajtohen  si rrjedhoja  të  thjeshta, sepse  relacionet shkak  pasojë  humbin  peshën  e  tyre  në  rendin simbolik.2.Demokracia  në  kohërat  e  tanishme  gjithashtu  është e  preokupuar  me  çështjet  e  sigurisë  globale  respektivisht  krijimit  të  mekanizmave   ligjorë  për  mbrojtje  të   demokracisë  por  edhe  për  siç  thamë    më  sipër  sigurinë
globale.Funksionimi  i  pushtetit  të ligjit  i  së  dijes  është  ajo  që  kënaq  nevojat  e  përgjithshme.Vendet  e  zhvilluara të  cilat kanë  një  traditë  më  të gjatë  të  demokracisë  përfaqësuese  sipas  rregullave  bashkëkohore  nuk  i  diskutojnë  elementet  themelore ,vëmendja  është  e  përqëndruar edhe  në  gjetjen  e  vendeve  të tjera  si  partnere të  cilat pranojnë  rregullat  demokratike ,prandaj  çështja  e  demokracisë   mund  të  themi se është  edhe  si  element  i vendosjes  së  partneritetit në  mes  vendeve  të  ndryshme.
Prandaj  mund  të  themi  se, sa herë  që  përmenden  të  drejtat  dhe  liritë  e  njeriut  ,  zgjedhjet  pluraliste  ,apo  pushteti demokratik  në  të  vërtetë  bëhët  fjalë  për  çështjen  e  demokracisë.Respektimi  i  vlerave  demokratike  respektivisht  elementeve  përbërës  të  saj   në  atë masë  që  ato mos  të  jenë  temë  diskutimi  do  të  thotë  se  është  zgjidhur  një  çështje  qenësore  shtetërore,kombëtare  e më  gjërë.Prandaj  mund  të  themi  se  çështja  e  demokracisë   nuk  diskutohet  në  kuptimin  etimologjik  të  saj,por  diskutohet  respektimi  i  vlerave  respektivisht   elementeve demokratike.Sartori  në  veprën e tij  “ Edhe  njëherë  për teorinë e  demokracisë  thotë :Prandaj  edhe  në  qoftë se demokracia ka  një  kuptim  të  fjalëpërfjalshëm  të saktë  ky  kuptim  nuk  na  ndihmon  të  kuptojmë   se  ç’është  demokracia  në  të  vërtetë”….3.…….Tokëvilli  e  konceptonte  demokracinë më  fort  si  një   gjendje   të   shoqërisë  se  sa  si një  formë  politike.Pas,Tokëvillit,  Brais  qe  ai  që   e  dha  më  së  miri  nga  të  gjithë idenë  e  demokracisë  si  një   zakon  dhe  mënyrë  jetese,si   jë  gjendje  dhe  stil  i   përgjithshëm  i  shoqërisë….4.



________________________________________________________
2.Klod L. Po aty.
3.XH.S. ”Edhe njw herw pwr teorinw e demokracisw” Tiranw f.19
4.XH.S. po aty. F.21


      


                                          
                                                 
                             3.Përkufizimi  i  demokracisë

    -Lidhur  me  përkufizimet  e  demokracisë   ekzistojnë  kuptime  të  ndryshme,  se  ç’paraqesin  përkufizimet  pastaj se  çfarë  duhet  të  përmbajë  një përkufizim  dhe çfarë  kuptimi  ka  fjala  e  dhënë  në përkufizimin  si  dhe në  vendin e  përdorur   në  fjali të  përkufizimit.Këtë çështje  e  shtjellon  pak  më  hollësisht  Xhovani  Sartori  në  veprën  e  cituar…..5.
    -Përkufizimet  për   demokracinë  kanë   rëndësinë e  tyre  për  vetë   faktin  se  përmbajnë  në  vete  elementet qenësore  të  saj, siç  është  qeverisja  e  popullit,  të  drejtat  e  njeriut    etj, etj.Përkufizimet   përmbajnë  në  vete  bërthamën  e  çështjes  që  shtjellohet  ose  të  shtjelluar.Kështu Sartori  një  ndër  katër  pyetjet  që  shtron  është: A  janë përkufizimet  si  aksiomat ?-Po  të  ishte  e  drejtë  kjo, do  të  dilte  vërtet   që  si  përkufizimet  ashtu  edhe  aksiomat janë pikënisje  arbitrare.Por   para  se të  pyesim  nëse  përkufizimet   janë  si  aksiomat,  në  fillim  le  të  pyesim  nëse  përkufizimet   janë    pikënisje  për  një  hulumtim.Pra  cili është  vendi i  përkufizimeve  ?-Fakti  që  përkufizimet shpesh   dalin  në  fillim  të  një  fjalimi  nuk  vërteton  se  ato  përbëjnë  një  fillim  logjik  të  fjalimit.Vendosja  në  krye  mund  të  jetë  një  mjet  didaktik.Një  arsye  tjetër   për ta  vendosur  përkufizimin  në  fillim  është  se  përfaqëson  përfundimin   e  një  procesi  analize dhe  hulumtimi që e  kanë  kryer  të  tjerët  tashmë.Nga  ana  tjetër  një analizë  e  re  mund të  shpjerë  po  ashtu  në  një  përkufizim  që  logjikisht   vendin  e  ka  në  fund.Kështu  pra, përkufizimet  janë  si  aksiomat  në  një  teori  aksiomatike ,por s’janë (si  aksiomat)  në  një  teori  joaksiomatike.Rëndësia  e  përkufizimit  qëndron  edhe  në  ate  se  si  do  që  të  jetë  përmbledh  esencën  e  të  përgjithshmes  prandaj  edhe  përkufizimi  për  demokracinë  në  rend  të  parë  përmban esencën  e  termit  demokraci  që  nuk  do  të  thotë  se  përkufizimit    nuk  mund ti  shtosh  edhe  terme  të  tjera mjafton  që  të  jenë  të  lidhura  në  një  varg  logjik  të kuptueshëm.Për  përkufizimin  e  demokracisë    mendoj  se e rëndësishme  është  vetë  nevoja  për  të   pasur  përkufizim .Siç bëhen  përkufizime  edhe  nëpër  lëmitë  e  tjera  dhe  fenomenet  gjithashtu le  të  bëjmë  edhe  për  demokracinë, pse  jo?
5.XH.S  po aty f.273
                                  

                       4.A  mund  të  jetë  demokracia e  përsosur

    Çështja  e  përsosshmërisë  së  demokracisë  do  të  diskutohet  ndër  teoricientë  të  saj  për  aq  sa  me  kalimin e  kohës  do  të  shfaqen  fenomene  të  ndryshme  të  cilat  do  të  ndikojnë  qoftë  direkt  apo  indirekt  mbi  të.
    -Kështu  saherë  që  do  të  tentohet  të  keqpërdoret  pushteti  do të  flitet  për  rrezikimin  e  demokracisë  apo  çdo  veprim  i  cili  do  të konsiderohet  se  ngushton  të  drejtat  e njeriut,liritë  politike,ekonomike  e  kështu  me  rradhë  do  të  ngjall  diskutime  dhe  dilema  për  përsosshmërinë  e  demokracisë.
    Demokracia  nuk  do  të  mund  të  përsoset  ndonjëherë  në  plotëkuptimin  e  fjalës,  por  ajo  duhet të  tentojë  për tu  ngjitur  në  majat  e  përsosshmërisë.Çdo  herë  do të ketë  individ të  cilët  në  këtë  apo  ate  mënyrë  me  vetëdije  ose  jo do  të  thejnë  rregullat  demokratike.Fjala  vjen në  kohërat  bashkëkohore   çështjet e  korrupsionit,kriminalitetit  të  organizuar,  sigurisë  globale sëmundjeve  të ndryshme  nuk  mund të  zgjidhen  dhe  të  luftohen  pa  pasur  një  bashkëpunim  në  mes  veti  vendet e  ndryshme  qoftë  demokratike  apo jodemokratike.
    Edhe  Sartori  e  pranon  se....nuk  ka  një  njësi  të  demokracisë të vendosur njëherë e  përgjithmonë....6.Megjithatë   disa  elemente  bazë  të  demokracisë  nuk  mund  të mohohen  p.sh  parimi  i  ligjshmërisë  në  disa  vende  respektohet  me  shekuj  dhe  nuk  mund  të  thuhet  se  nuk  është  një  ndër  elementet  bazë  të  demokracisë.Për  vende  demokratike  thireshin  edhe  vendet  ish  socialiste  mirëpo  doli e kundërta.Gjithashtu  gati  çdo  vend  thiret  në  ligjshmëri  mirëpo    pyetja  shtrohet  se  a  është  pushteti  demokratik apo  jo,respektivisht  a  është   zgjedhur  në  mënyrë  demokratike,që  nënkupton   zgjedhjet,pluralizmin,etj,etj.
Nuk  e  ndaj  mendimin  se  ”nuk  ka  njësi  të  demokracisë  të  vendosur  njëherë  e  përgjithmonë”-mendoj  se  zgjedhjet direkte  demokratike  pluraliste- janë  njësia  kryesore që  i japin  frymë   jetësore  demokracisë,që  në  demokracitë   bashkëkohore shoqërohen  me  një  varg  elementesh shoqëruese  të  rëndësisë  së  ndryshme.





6.XH.S po aty f.27


                   
                          K A P I T U LL I    I      II

          KLASIFIKIMI  I  LLOJEVE  TË  DEMOKRACISË

   -Klasifikimin  e  llojeve  të  demokracisë  nuk  është  edhe  aq  lehtë  ta  bëjmë,për  shkak se  merren  parasysh  kritere  të  ndryshme  nëpër  periudha  të  ndryshme.Kështu p.sh duke  marrë  për  kriter  periudhat  ndryshme  historike  ne  dallojmë :demokracitë  e  poliseve  greke,demokracitë  liberale dhe  demokractë  bashkëkohore.
-Nëse  e  marrim  si  kriter  përputhjen  e  parimeve  demokratike  të  proklamuara  me  vetë  jetën  e  përgjithshme njerëzore  respektivisht  zbatimin  e  parimeve  demokratike dallojmë:demokracitë  fiktive,demokracitë  formale,demokracitë  reale  dhe   demokracitë  popullore.
    -Nëse  si  kriter  e  marrim  mënyrën  e  realizimit  të demokracisë  dallojmë : demokracinë  e  drejtëpërdrejtë  dhe  të  tërthortë.Demokracia  e  drejtëpërdrejtë  shprehet përmes: referendumit,plebishititdhe  iniciativës  popullore.
Demokracia  e  tërthortë  shprehet për mes  tre  instituteve themelore:-trupit   elektoral, organit  përfaqësues  dhe  qendrës  së  vendosjes  politike…7.
-Nëse  si  kriter  marrim  mënyrën  e  shfaqjes  dhe  zhvillimit të  demokracisë  do  të  dallojmë:demokracinë  racionale  dhe demokracinë   empirike.
    -Nëse  marim   parasysh  se  si  zgjidhen  organet  e  pushtetit  shtetëror  dallojmë:demokracinë  vertikale  e cila  mund  të  jetë  e  kufizuar  me  shumicë  të  ndryshme  tëpjesëmarrjes  së  trupit  votues  apo  edhe  me  role  të  ndrysh-me  të  organeve  vendosëse.
    Për   veç  këtyre  llojeve  të  klasifikimit  të  demokracisë  ekzistojnë  edhe  lloje  të  tjera, mvarësisht  prej  kriterit dallues  që   marrin,por  këto  paraqesin  thelbin e  klasifikimit.






                                          

                                                 

                      1.Llojet  e   demokracisë  sipas   periudhave
                   historike
  
Sipas  periudhave  historike  në  të  cilat  ka  mbisunduar  demokracia  dallojmë: demokracitë  e  poliseve  greke, demokracitë  liberale  dhe  demokracitë  bashkëkohore.
          
                    1.1 Demokracitë  e  poliseve  greke
  
     -Karakteristikë  e  demokracisë   të  poliseve  greke  ka  qenë  pjesëmarrja  në  qeverisje  në  mënyrë  direkte  e popullit-demosit.Edhe  pse nga  autorët  e asaj  kohe  siç  është Aristoteli  kuptojmë  se  edhe  atëherë  ka  pasur  shtresë  e  të  qeverisurve dhe  qeverisësit  dhe  se  të  sunduarit  dhe  sundimtarët  nuk  kanë  qenë  ne  pozita  të  njëjta,mirëpo është  fakt  se  pjesëmarrja e qytetarit ka  qenë e  shumëanëshme......Qytetari...ia  kushtonte  gjithë  jetën shtetit:I  jepte  gjakun  në  luftë;kokën  në  paqë  etj,etj-vep e Cit.N.D.Fustel  de Caulanges,La Cite’ Antique-Paris 1878  f.396- XH.S....8 .Rëndësia  e demokracive  të  polisit qëndron  në  ate  se  shumë mekanizma  të  asaj  kohe  sot e  kësaj   dite  shërbejnë  si  zgjidhje  origjinale  për  demokracinë ,   dhe  nuk  mund  të  tejkalohen.Tejkalimi  i  elementeve  të  tilla  si  zakonisht ka  përfunduar  në  forma  të ndryshme  jodemokratike  qeverisëse.
                                                        1.2  Demokracia  liberale

    Demokracia liberale për nga koha e shfaqjes  karakterizohet me dallimin  e  madh  kohor  në mes demokracisë së   poliseve  greke  dhe  liberale  si  dhe  mbijetesën  dhe suksesin  e  saj  që  tani  më  së  shumti  përdoret  si  demokraci  moderne  në  raport  me  të  ashtuquajturat  demokraci   socialiste-komuniste.
     Demokracinë  liberale  e karakterizon  vullneti  i  shumicës  ,sovraniteti  kombëtar  e  popullor,vënjen  në  jetë  të ideve  të  ligjshmërisë  dhe  kushtetutshmërisë,ngritjen e nivelit  të  të  drejtave  të  njeriut  në  kategori  kushtetuese etj,etj.Demokracia  liberale  gjithashtu






8.XH.S  po aty  f.396




                                          

mundësoj  pluralizmin politik, zgjedhjet pluraliste, kufizimet  dhe  ndarjet  e pushtetit.
Për  dallim  prej  demokracive  moderne , të  cilat , elementet demokratike  gati  se  i  kanë  të  kodifikuara,në  periudhën e  demokracisë  liberale  parimet  demokratike  kanë  gjetur vendin  e  tyre  në  mënyra  dhe  forma  të  ndryshme.Kjo formë  e  demokracisë  është  ende  e  pranishme  nëpër vende  të  ndryshme  qoftë  të  tranzicionit  postkomunist,qoftë me  ekonomi  me  pak  të  zhvilluar  ose  për  shkak  të  karakteristikave  të  tjera.

        1.3 Demokracia  bashkëkohore

    Demokracia  bashkëkohore  e  cila  në  vendet  demokratike   është  formë  themelore  e  qeverisjes,karakterizohet  me  respektime  të  parimeve demokratike.Aktualisht  demokracia  bashkëkohore  apo  moderne  paraqet  të  ariturën  më  të  lartë  të  civilizimit  njerëzor.Veprimi  i  partive  politike është  fenomeni  kryesor  që  e  karakerizon  demokracinë moderne.Në  demokracitë  bashkëkohore  dominon  demokracia  e  drejtëpërdrejtë  dhe  e tërthortë,shteti  ligjor ,qeverisja  e  së  drejtës,liritë  dhe  të  drejtat  e  njeriut  etj.Demokracia  bashkëkohore nuk  mund  të paramendohet pa  zgjedhje  të  lira, demokratike,pluraliste  dhe  të drejtëpërdrejta.Sistemi  zgjedhor  është  përpunuar  në  disa variante  dhe  aplikohet  në vende  të ndryshme   në  variante të  ndryshme.Vullneti  i  shprehur  i  popullatës  paraqet bazë  për  qeverisje  me  shtetin.Demokracia   moderne  bashkëkohore  nuk  njeh  asnjë lloj  pushteti  tjetër  qeverisës për  veç se  pushtetin  legjitim  demokratik  të  fituar  në zgjedhje  të  lira  demokratike duke  i  respektuar  të  gjitha  elementet  bazë  të  demokracisë.Vota  e  lirë  e  barabartë  e qytetarit  paraqet  parim  të  shenjtë ,çdo shkelje  e  votës  së lirë  është  e  sanksionuar me  ligj.Demokracia  moderne  në vende  me  traditë  më  të  gjatë  demokratike  është  shëndruar  në  festë.Në  vendet  e  tilla  mekanizmat  e  votimit janë  lehtësuar  në  atë  mënyrë  që  qytetari  për  veç  të  drejtës  për  të  votuar,vullnetin  e  shprehur  në zgjedhje ta  përjetojë si  vendim  për  të  ardhmen  e  shoqërisë.Me qëllim  të  mos  dështimit  të zgjedhjeve  dhe  të  demokracisë  ,në  demokracitë  bashkëkohore  qytetari  është  subjekti  themelorë  i  demokracisë,  fushatat  e  ndryshme me  qëllim  të  sqarimit  të  rëndësisë  së  këtij




                                          

elementi demokratik kanë  bërë  që  kjo  formë  e qeverisjes  të  jetë  e  suksesshme   në  shekujt  e  fundit.Demokracia  bashkëkohore  përballet me  sfidat  e  përhapjes   në  të  gjitha  vendet e  botës.

                                2.Demokracitë  e   tjera
               2.1 Demokracitë   fiktive
    -Demokracitë   fiktive  janë  forma  të  tilla  të  demokracisë   ku  nuk  ka  asgjë  të  përbashkët  në  mes  parimeve  demokratike  dhe  rethanave   shoqërore   të  cilat  e karakterizojnë demokracinë.Demokracitë  fiktive  janë  të  njohura  për  nga  shkeljet  brutale  dhe  të  tërësishme  të  rregullave të lirive  njerëzore.Si   zakonisht  demokracitë  e tilla  për  një  kohë  të  shkurëtr  përfundojnë  në  regjime totalitare  diktatoriale.Edhe  pse  kjo   formë  e  demokracisë  më  së  shumti  është  hasur  në  të  kaluarën  nuk janë   rastet    e  ralla  edhe  në  kohën  e  tashme.Vetë  termi demokraci  ndoshta   nuk  e  meriton  të  përmendet  në kërtë njësi, mirëpo  për  sqarim  shkencor  mund  të  bëhet      përjashtim.D.m.th  bëhet  fjalë  për  fenomenin   demokraci  që në vendet  ku  sundojnë  këto parime  arbitrare  demokracia  është  inekzistente.

                  2.2 Demokracitë   formale

    -Demokracitë  formale  karakterizohen  me  proklamimin formal  të  parimeve  demokratike  apo  sa  për  sy  e  faqe  për  të  thënë  se  respektohen  parimet  demokratike,  ndërsa  në  realitet  ka  shkelje  edhe  ngecje  të  ndryshme në  sferat e ndryshme  të  jetës  demokratike.Megjithatë demokracia formale  dallohet  prej  demokracisë  fiktive për  nga  respektimi  i  sodo-kudo  të ”atyre  rregullave”  formale  demokratike por  gjendet  larg  demokracisë  reale-moderne  bashkëkohore sepse  formalitetet  e  asaj  demokracie  janë  evidente p.sh  mbajtja  e  zgjedhjeve  sa  për  të  thënë  se  mbahen zgjedhje, a  në  të   vërtetë  dihet  se  kush  do  të  zgjidhet  etj,etj.Demokracitë  formale  mundohen  të  mbulohen  në  mënyra dhe  forma  të  ndryshme  megjithatë  nuk  kanë shënuar  ndonjë  sukses,është  karkteristike se demokracitë  formale  nuk  përfundojnë   me  diktaturë   apo  totalitarizëm 






                                          

por  ndeshen  me  presione  të  ndryshme për vendosjen   e  demokracisë  së  mirëfilltë.                                                     2.3 Demokracitë  reale

    -Demokracia  reale  nënkupton   verifikimin  praktik  tëparimeve  demokratike  në  jetën  e  përditshme  të  njëshoqërie….9.Demokracitë  reale  kanë  shënuar  suksese në periudhat  pas  demokracive  liberale,sukseset  e  demokracive reale  për  një  kohë  më  të   gjatë   janë  bazë  për përsosjen  e  mëtutjeshme  të   rregullave  demokratike.Në  demokracitë   reale   përputhja   në   mes  parimeve  demokratike dhe  raporteve  shoqërore   thuajse  është  plotësisht , ndërsa demokracia  bashkëkohore  tenton  ti  finalizojë  ato.Në vendet    e  ndryshme   demokracitë  reale  janë  marrë  si  bazë  për  përhapje  edhe  nëpër  vendet  e  tjera .Aktualisht  demokracitë  reale  mbisundojnë   botën   demokratike                                                  2.4 Demokracitë  popullore

    -Demokracitë  popullore  kanë  qenë  karakteristikë e pas    Luftës  së  Dytë  Botërore,janë  emërtuar  si  demokraci    popullore    dhe  demokraci  socialiste  me  qëllim  qe ti  iket   termit  “diktaturë”  siç  e  kanë  emërtuar  diktatura e  proletariatit.Demokracitë  popullore  në  të  vërtetë  kanë  qenë  sundim monist   i  një  partie   ashtu  siç  është  ende nëpër  tre  apo  katër  vende  të  botës.Është  emërtuar  demokraci  popullore  me  qëllim  që  të  përfitohen   dhe  mashtrohen  opinionet  e  ndryshme  gjoja  se  burimin  e legjitimimit  e  kanë  në  popull.Demokracitë  popullore që kanë  qenë  dominante  në  vendet  e  ish  sistemit  thuajse dështuan  plotësisht,nuk  është  bërë  fjalë  për demokraci  por  është  ndërtuar  një  aparat  i  fuqishëm  burokratik totalitar  i  cili  gati  6-7  dekada  sundoi  në  vende  të  ndryshme  të  botës,kanë  dominuar shkeljet e  të  drejtave dhe lirive  të  njeriut  individuale  dhe  kolektive,kombëtare,shtypjet  dhe  shfarosjet  masive  etj  etj.Me  shpërbërjen  e  ish sistemit  fituan  të  drejtën  shumë  popuj  dhe  kombe për të pasur     shtetet  e  tyre  si  dhe  për  tu  respektuar  të  drejtat e  liritë  e  njeriut.


9.A.Bajrami   po  aty  f.32                                              
          

                            3.Demokracia   e  drejtëpërdrejtë

    Demokracia  e  drejtëpërdrejtë  nënkupton  shprehjen e  vullnetit  të  popullit   dhe  qeverisjen  me  pushtetin  shtetëror  në  mënyrë  direkte.Kjo  formë  e  demokracisë  në  plotëkuptimin  e  fjalës  është  realizuar  në  demokraci në   antike  kurse  tani realizohet  përmes  disa  instituteve  të demokracisë  bashkëkohore  siç  janë  iniciativa  qytetare referendumi dhe  zgjedhet  e  lira  dhe  të  drejtëpërdrejta.Karakteristikë  e  demokracisë  së  drejtëpërdrejtë  është verdikti  i  popullit  i  shprehur  në  mënyrë  të  lirë  i  cili  në  raste  të  caktuara nuk   mund  të  apelohet  në  asnjë  mënyrë,     d.m.th   vendimi  që  del  është  i  plotëfuqishëm.Kjo  mënyrë  e  realizimit  të  demokracisë  së drejtëpërdrejtë   si  zakonisht  aplikohet   për  raste  të  ralla  të  vendosjes së  ndonjë   çështjeje  me  rëndësi të  veçantë.Te  zgjedhjet e  lira  e  të  drejtëpërdrejta  trupi  votues  në  një  farë  mënyrë  është  i  kushtëzuar  për  elitat  që  do  të  votojë ,pasi ato  shoshiten  nëpër  mekanizma  tjerë  politikë  siç   janë,partitë  politike  apo  forma  të  tjera.Te  referndumi çështja  qëndron  se  çfarë  referendumi  aplikohet   dhe  në raste  të  caktuara   deklarimi  i  popullatës   është   i  kushtëzuar  me  vetë  nevojën  dhe  interesin  e  përgjithshëm  kështu  që  nuk  ka  alternativë  tjatër  p.sh    pavarësia  e  vendit,miratimet  kushtetuese,ndryshimet  e  kufijve  etj,etj.
    Iniciativa  qytetare  paraqet  formën  më  të  mirë  të  realizimit  të  demokracisë  së  drejtëperdrejtë,pa  kurfarë  imponime   dhe  kushtëzime  mjafton  të  mos  keqpërdoret.

               3.1 Referendumi
    Referendumi  është  formë  e  deklarimit  personal  të qytetarëve(zgjedhësve  apo  trupit  elektoral)për  ndonjë  efekt  juridik  të  pushtetit    (Kushtetutë,ligj,vendim)  apo për ndonjë  çështje  tjetër  për të  cilën  organi  kompetent shtetëror  duhet  të  marrë  vendim  pas  deklarimit  të  qytetarëve   apo  zgjedhësve…10. Rëndësia  e  referendumit  është   e  shumëanshme,për   mes   deklarimit  në   referendum arrihet  të  sigurohet  një  lidhje   e  fuqishme  në  mes  organeve  shtetërore,punës  që  bëjnë  respektivisht  politikës që  udhëheqin  dhe  qytetarëve.Krijohet  besim  reciprok



_____________________________________________
10….A.Bajrami  po  aty  faq.34

                                             për  punën  e  mëtejme,sidomos  kur  është  fjala  për çështje    me   rëndësi  kruciale.Është  një  lehtësim për  organet  e  pushtetit   lidhur  me  përgjegjësinë  për interesa  të  lartë   shtetërore,kombëtare,popullore  dhe shoqërore,  mvarësisht  prej  rezulltateve  përgjegjësia është  mbi  qytetarët  në  përgjithësi  pasi “është i institucioni  më  i  përhapur   dhe  më  i drejtëpërdrejtë,si  rezulltat  i  konceptit  të  sovraniteteit  të  popullit…11.
Në  rastet  e  vendimeve  të  marrura  në  referendum”zgjedhësit  ua  kalojnë   atyre  që  zgjedhin.Po  në  qoftëse zgjedhësi  bëhet  ai  që  vendos,atëherë   barra  e  një  fare racionaliteti  bie  tërësisht  mbi  të”.12
    Referendumet  mund  të  klasifikohe   në  forma  të  ndryshme  sipas    prof.Arsim  Bajramit   dallojmë  tri  trajta  themelore  të  referendumit:
              
            -referendum  i  detyrueshëm
            -referendum   fakulltativ   dhe
            -referendum    kosulltativ ….13

    Sipas  prof.Kurtesh  Salihut   dallojmë:

            -referendum të  detyrueshëm dhe fakulltativ                          -referendum  detyrues(obligativ) dhe  ate
              konsulltativ  (këshillvënës)
                             -referendum  konstituiv  dhe abrogativ
            -referendum  paraprak(ante legem) dhe ate
              pasues (post  legem)
            -referendum  kushtetutvënës,ligjvënës,etj..14
Çështja e  aplikimi  të  përdorimit  të  referendumit  kërkon  një   kujdes  të  jashtëzakonshëm,  është  e   johur  se  ka pasur  raste  të  ndryshme  të  keqpërdorimit  të  referendumeve për  të  forcuar  pozitat  në  pushtet  apo për  ti  ikur përgjegjësisë.Për  të  patur  një  shprehje  objektive  të  trupit  zgjedhor  është  me  rëndësi  që  referendumi  të  mbahet   në  atmosferë  të  lirë,pa  presione,pa  kërcënime, pa  shantazhe  që  zgjedhësit  lirisht  të





11.Kurtesh Salihu “E Drejta  Kushtetuese” Prishtinw  2001 f.206
12.Xh.S. po  aty  f.130
13.A.Bajrami  po aty  f.35
14.K.Salihu  po  aty  f.206




                                          

vendosin  se  për  çka do  të  deklarohen.Aplikimi  i  përdorimit  të  referendumit dhe  zbatimi  i  rezulltateve  të  tij  gjithashtu  duhet  bërë  me  një  kujdes  maksimal,pasi ekziston  mundësia  që  shumica që   do  të  deklarohet  për  njërin  nga  opcionit  “PËR”ose“KUNDËR”  të  mbisundojë  pakicën  tjetër  duke  u  thirur në  rezulltatet  e  referendumit.Prandaj  duhet   një  informim i  saktë  i  drejtë  i  zgjedhësve  për  ate  çka  deklarohen  që  të  mos ketë  keqpërdorime të ndryshme(rasti  i  përdorimit të  referendumit  nga  ana  e  Millosheviqit  me  qëllim  që  ta përforcojë  pushtetin dhe  ti  ikë  përgjegjësisë) apo  siç thotë  Sartori “Për  të gjitha    çështjet   shumica   fituese i  merr  të  gjitha , pakica  i  humbet  të  gjitha”...15. Vendosja për  ta  përdorur  shprehjen  e  zgjedhësve  përmes  referendumit  kërkon  një  analizë  paraprake  për  të  gjitha situatat  e  mundshme  e  sidomos  te   referendumet e  detyrueshëm .Nuk  d.m.th   se  referendumet  e tjera  nuk  kanë  rëndësi  për  shkak  se  nuk  janë  të  detyrueshëm  sepse  edhe për mes  tyre dërgohen  mesazhe  deri  te  elitat  politike  për punën  që  bëjnë  si  dhe  politikën  që  udhëheqin.Nuk mbeten  anash  as  organet  shtetërore  pa  u  vlerësuar  që d.m.th se referendumi  është  edhe  si  masë  vlerësuese për  veprimtarinë  shtetërore  dhe politikën e tij.

   
            3.2 Plebishiti

    -Plebishiti   gjithashtu  është  një  ndër  format  e  realizimit  të  demokracisë  së  drejtëpërdrejtë,ndë  mendimtarët  ekzistojnë  mendime  të  ndryshme  për  ate  se  a  ka  apo  jo  dallime  në  mes  plebishitit  dhe  referendumit.Sipas  disave ekzistojnë   dallime  sipas disave  bëhët  fjalë për  mekanizëm  të  njëjtë  demokracie.Me  vetë  faktin se  shkenca   juridike  për  të  bërë  sqarimet  e  duhura kuptimore  përdor  interpretime  të ndryshme  me  qëllim që  të  dallohen  mekanizmat e  ndryshëm  juridik  si për nga  kuptimi,përdorimi,vendi i përdorimit, qëllimi etj etj, edhe zbërthimi  etimologjik  i  fjalës ”plebishit” buron nga fjala  latine ”plebiscitum”-(vendim i popullit i miratuar me votim) ndërsa  fjala ”referendum” rrjedh  nga  latinishtja dhe nënkupton”ate  për  të  cilën
15.Xh.S  po  aty  f.128

                                          

duhet  informuar”...16 si  dhe  praktika përdorimit  të  deritanishëm  të  këtij mekanizmi demokratik  dëshmon  dallimin  në përdorimin e deritanishëm.Kështu  referendumi  është  përdorur   si  për çështje të mbrendshme  po  ashtu  edhe  për  çështje  me  karakter ndërkombëtarë,si për  çështje  me  karakter  lokal  po ashtu  edhe  për  karakter  shtetëror,si  për  çështje me  karakter konsulltativ po  ashtu  edhe  për  çështje me karakter  obligativ.Ndërsa  plebishiti  është  përdorur  vetëm për çështje  me  karakter   shtetëror e kombëtarë(përjashtim për  raste  të mbrendshme që i takojnë    ekskluzivisht  të kaluarës)si  dhe  në  raste  të ” bashkanjgjitjes  së  teritoreve të një  shteti shtetit   tjetër”17.Plebishiti  nuk  përdoret  për  çështje  konsulltative,për  çështje me  karakter lokal  apo për çështje  që  nuk  prodhojnë  efekt ndërkombëtarë , ndërsa  referendumi  po.Ka  pasur  raste  kur  referendumi  është  përdorur dhe  përdoret  për çështje të karakterit  shtetëror  e  kombëtar  për  vetëvendosje  të  kombeve  apo  popujve.Vetë  vendimi  për  të  përdorur termin plebishit dëshmon  se  bëhet fjalë  për  çështje  me  karakter ndërkombëtarë  dhe  deri  tani  ky   term  nuk  përdoret kur bëhet  fjalë  për  deklarimin  e  popullatës  për  çështje  të mbrendshme.Ndërsa  te referendumi  potencohet  se për  çka  do  të  deklarohen zgjedhësit p.sh.për  vetëvendosje kombëtare-shtetërore,për projektkushtetutë,apo referendum  lokal  ose për  ndonjë  çështje  tjetër.Prandaj   profesor  Kurtesh Salihu me  të drejtë  dallon se”Objekti i të vendosurit  në  plebishit duhet  të  jetë     vetëm  çështja  me  karakter  ndërkombëtarë,si formë e vetëvendosjes  së  popullit si e drejtë kolektive e tij,e jo  edhe çështje  të  tjera….18.  Në praktikën  moderne referendumi  është  përdorur më së shumti  duke e potencuar objektin ndërsa  plebishiti  më  rrallë, rasti i   Sllovenisë.
      
                                   3.3 Iniciativa  popullore

    -Paraqet  një nga  format  më  të përsosura  të realizimit të demokracisë së drejtëpërdrejtë.Për dallim prej formave të tjera  në  të  cilat iniciativa rrjedh prej organeve te pushtetit(zgjedhjet,referendumi,plebishiti,anketa,hulumtimet e ndryshme)



16.K.Salihu   po  aty f.206 dhe 210
17.K.Salihu   po aty  f.210
18.K.Salihu   po aty  f.211




                                          

si dhe prej qytetarëve  në  këtë  rast  iniciativat dalin prej  vetë  qytetarëve.Qytetarët (popullata) kanë  të drejtë të inicojë ndryshime dhe  marrje  të  vendimeve deri në ndryshime  kushtetuese dhe për çështje të tjera të rëndësisë  së  ndryshme.Paraqet formë  më  të përsosur për shkak se  qytetarët  janë  plotësisht  të  lirë  pa kurfarë  imponime  të  shprehin qëndrimet e tyre.Keqpërdorimet e ndryshme nga iniciatorët  nëse  janë  në shërbim të  ndonjë grupimi politik apo    për qëllime  të  tjera  si zakonisht do  të përfundojnë pa  sukses,pasi askush nuk mund ta  detyrojë  individin  të në nëshkruajë apo të përkrahë një iniciativë  që konsideron se nuk përputhet  me  interesat  dhe  dëshirat  e tijë.Te zgjedhjet referendumi  dhe plebishiti si zakonisht bëhen  fushata  paraprake  për  të  sqaruar   rëndësinë  e pjesëmarrjes apo mospjesmarrjes së  trupit  zgjedhor.Nëse eventualisht dështojnë përcjellen  me reperkusione  të  ndryshme  politike,shtetërore dhe kombëtare .Ndërsa iniciativa popullore më  së  shumti  është edhe  si  tregues për  punën e  organeve shtetërore,dhe inicon ndryshimet dhe nuk vendoset te referendumi,zgjedhjet dhe plebishiti  vendoset.Përsosshmëria e kësaj forme të demokracisë  së  drejtëpërdrejtë qëndron edhe  në formulimet e pyetjeve,inicimin e çështjeve,kohën e mbajtjes.
Në të gjitha këto  qytetarët  janë  të lirë që plotësisht të  vendosin vetë pa  ndërhyrje  të  askujt.
    -Qytetarët për veç  iniciativave  popullore  mendimet  e tyre  mund ti shprehin edhe për mes anketave dhe tubimeve të zgjedhësve si  dhe  nëpër tubimet  joformale.Në këto  mënyra   qytetarët  vetëm  shprehin mendimet e tyre dhe nuk inicojnë ndryshime.
    -Formë  më  specifike  është Veto-ja  e popullit…  19 e  cila parasheh që ligji i cili ka  kaluar në  parlament  duhet që të kalojë  një kohë  e caktuar  brenda së  cilës  numri i caktuar  i  zgjedhësve të mos e kundërshtojnë që të hyjë në fuqi.
Nëse eventualisht ligji i kundërshtuar hidhet në referendum dhe votohet  kundër  hyrjes në fuqi  konsiderohet se ligji i tillë as që ka ekzistuar d.m.th ka efekt  prapaveprues.





19.K.Salihu  po  aty  f.211
               4.Demokracia   etimologjike

    -Po të fillosh të  zbërthesh  kuptimin  etimologjik të fjalës  demokraci  shkurt-shqip  do  të  thotë:sundim i popullit.Mrëpo   me qenëse demokracia  dhe  termi demokraci përdoren që nga Greqia antike e këndej termi demokraci  nga mendimtarë të ndryshëm  është  zbërthyer  dhe përfshinë shumë  fenomene në vete.Kësaj  domosdoshmërie (dy e më shumë kuptimore) nuk ka mundur ti ikë as Aristoteli.Kështu në veprën       themelore të Aristotelit, demokracia është e kundërta dhe forma e degraduar  e politea-s  e  asaj që ne mund t’i themi “qyteti i  mirë”…20.Kështu në demos kanë  bërë  pjesë disa        kategori           të  popullatës dhe janë përjashtuar grate dhe skllevërit                                   (edhe ata të cilët nuk kanë lindur të lirë).                                                            
Në  shekujt më vonë “demos” ka  treguar  bashkësinë athinase,         bashkësi e cila sipas  Tuqididit nuk ka mbledhur më shumë se 5000 veta.”Demos” e përkthyer në latinisht  “populus” i shtohen edhe më shumë dykuptimësi.Në shekujt e sundimit  të  perandorisë romake  kur ka mbizotëruar gjuha  latine”koncepti ka qenë populus” dhe  kjo nënkupton  doktrinën e ”sovranitetit  të  popullit”.vep e cit XH.S...21.Se vërtetë fjala ka kuptime të ndryshme Aristoteli është munduar të japë sqarime edhe në veprën e tij “Categoritë”.”Categoriai(sc.tuautos) “do të thotë  në të vërtetë”Thëniet themelore për qenien”.Aristoteli “Kategoritë” …22.Kështu  edhe në kohën e Greqisë antike edhe në ate të Romës  fjala demokraci ka pasur       kuptime   të  ndryshme respektivisht me fjalën ”popull”dhe ”sundim  i  popullit” është  nënkuptuar sundim i një  kat-egorie njerëzish  mbi  një  kategori  tjetër.Me lindjen  dhe           zhvillimin e  gjuhëve moderne  çështja ka filluar të sqarohet duke ia  dhënë  kuptimet  e duhura .Kështu  që  sot  me demokraci  nënkuptohet :pluralizëm politik ,zgjedhje të lira e të drejtëpërdrejta ,liritë dhe të drejtat  e njeriut ,qeverisje  demokratike,qeverisje  e së drejtës  dhe  një varg  atributesh të  tjera.
          
          4.1. Kuptimi i  fjalës popull
    -Për të   sqaruar  kuptimin e fjalës popull  natyrisht se duhet  dhënë shpjegime  të  shumta,  mirëpo  të  gjitha  sqarimet  janë  në funksion të dëshmimit se një numër i madh njerëzish kanë karakteristika të njëjta që i
20.Xh.S  po  aty  f.33
21.Xh.S  po  aty  f.34
22.Aristoteli “Kategoritë” f.12



  
                                          

dallojnë prej të tjerëve  edhe atë, gjuhën,territorin,zakonet  festat prejardhjen  etj.etj.Kështu sipas fjalorit të gj.shqipe-Tiranë 1980-me  popull nënkuptojmë:Tërësia e njerëzve që jetojnë si një  bashkësi shoqërore e politike në një vend a në një shtet;banorët e një vendi a të një krahine……23.Por  kuptimi i fjalës popull në gjuhët e ndryshme  sqarohet me atribute  të  ndryshme.Kështu sipas   XH.Sartorit  demos-do të thotë popull-ndërsa    nuk mund të sqarohet kuptimi nëse nuk  jepen  më  së paku gjashtë  interpretime  të fjalës “popull”
      
    1.Popull  që  do  të  thotë fjalëpërfjalë gjithkush.
    2.Popull  që  do  të  thotë  një  pjesë e  madhe  e papërcaktuar
       shumë  veta.
3.Popull që do të  thotë  klasë  e  ulët.       
    4.Popull që  është  një  entitet i pandarë,një e  tërë
       organike.
    5.Popull  si  pjesa  më  e  madhe  e  shprehur  nga parimi        i shumicës  absolute.
    6.Popull si  pjesa  më  e madhe  e  shprehur  nga  parimi i
        shumicës  së  kufizuar...24  
    -Kështu , popull mund  të  quhet  një  grup i madh  njerëzish të cilët  paraqiten si faktorë  i rëndësishëm për proceset shoqërore.Nuk  d.m.th se  duhet të përfshihen individ për individi  por  është e rëndësishme që të  jetë  një  masë  e  tillë  e  cila nuk  mund  të anashkalohet.Në shtetet e tanishme në kuadër të pjesëtarëve,shtetas të shtetit përkatës  banorët mund të jenë pjesëtarë të popujve të ndryshëm.Nëse i referohemi  konceptit te sovranitetit të popullit do  të arrijmë në përfundimin se përdorimi i fjalës popull nënkupton një numër  të  madh njerëzish të pavarur.

                  4.2.Pushteti i popullit dhe pushteti mbi popullin

    -Problemi teorik që shtjellohet ndër mendimtarët se pushteti është i popullit apo pushteti është mbi popullin është njëlloj si të thuash ”njeriu ushqehet për të jetuar,apo jeton për tu ushqyer”.Se njeriu    ushqehet  për të jetuar është  më se e vërtetë,pasi kur themi  ”për të jetuar” vetëvetiu



23.Fjalor i gjuhës së sotme  shqipe  Tiranë   1980
24.Xh.S. po aty  f.34




                                          
nënkuptohet një jetë  e kënaqshme  që i plotëson nevojat  e domosdoshme.Se njeriu nuk ”jeton për tu ushqyer”gjithashtu është e vërtetë pasi  qëllimi  dhe dëshirat,ndjenjat,psiqika e  njeriut nuk  përputhen  vetëm me nevojën e të ushqyerit.Ushqimi është një kusht pa të cilin nuk  mund të plotësohen,qëllimet dëshirat dhe aspiratat e njeriut.Sikur të ishte qëllimi vetëm ”për tu ushqyer” atëherë njeriu nuk do të dallohej prej gjallesave  të  tjera dhe gjithçka do të kishte marrë fund.Andaj mund të themi se sikur mos të ishte qëllimi që pushteti ti takojë popullit dhe se pushteti në plotëkuptimin e fjalës të jetë  mbi popullin çdo gjë do të kishte marrë fund.Por është e vërtetë se për të pasur sukses dhe që populli të jetë i kënaqur pushteti shërben si ushqimi i domosdoshëm për jetesë.Pushteti i mirë  mbi  popullin është sikur ”tryeza suedeze”.Pushteti i keq është si ushqimi i skaduar  me  rrezik helmimi.Kështu XH.Sartori pyetet”Pushteti i  popullit mbi kë? –Kush janë  ata që i nënshtrohen  pushtetit  të popullit?  Kur  formula është e plotë,ajo lexohet në këtë mënyrë:demokracia është pushteti i popullit mbi popullin...25.Është e vërtetë se ka pushtet mbi popullin,por  pushteti nuk është i patestuar  prej popullit  për mes zgjedhjeve.Zgjedhjet  janë një test një sprovë një filtër për  pushtetarët.Sa më i mirë filtri,sa më test i logjikshëm,sa më me lehtësi të kalohen sprovat aq pushtet më të mirë do të ketë.Me  të drejtë  Sartori   thotë  se:Ai që e delegon pushtetin mund edhe ta humbasë atë,zgjedhjet mund të mos jenë detyrimisht të lira;dhe përaqësimi mund të mos jetë detyrimisht i vërtetë.Cilat janë mjetet për tu mbrojtur nga një mundësi e tillë?..26.Në  rrjedhat e tanishme ku qytetarit  i është dhënë  mundësia që për mes disa  mekanizmave të drejtëpërdrejtë të shpreh qëndrimet e tij dhe ku pluralizmi  është i padiskutueshëm keqpërdorimet nuk mbesin pa u ndëshkuar.Ushtrimi i kundraligjshëm i pushtetit mund të  zvarrit suksese dhe dobësi të ndryshme dhe shtyrje  kohore por është shumë e  vështirë të mbeten pa u zbuluar.Kulminacioni i  mbrojtjes prej qeverisjes në dëm të interesave të popullatës  janë zgjedhjet e lira  demokratike dhe të drejtëpërdrejta.Prandaj pushteti që gjendet mbi popullin nuk duhet të jetë si barrë, si ngarkesë por si ombrellë për ta  mbrojtur  prej dukurive  dëmtuese.Sipas Glen Tinderit “Pushteti përdoret si për t’i ndarë  ashtu edhe për t’i  bashkuar njerëzit


25.Xh.S  po  aty  f.42
26.Xh.S  po  aty  f.42

“…27.Është më se e domosdoshme që pushteti  të ketë  qëllimin për tu  bashkuar e jo për tu ndarë,por çfarëdo pushteti qoftë,nuk mund që të gjithë  njerëzit ti bashkojë apo ndajë.Ushtrimi i pushtetit përveç privilegjeve  dhe përparësive (me nuk pasur privilegje dhe përparësi  rallë kush do të vraponte vetëm prej motiveve  qëllimmira ,fisnike dhe atdhetare) gjithashtu  mbart me vete edhe rreziqe  ,në  shoqëritë e tanishme dhjetëra dhe qindramilionëshe   është e pamundur të plotësohën  të gjitha  aspiratat  e çdo individi  për mes pushtetit.Prandaj “ Domosdo që ushtrimi i pushtetit     në  vetëvete  mbart shumë të këqija;ai i bën pushtetëmbajtësit arogantë dhe presupozon  ligësinë,çka duket qartë në konfliktet që  e kushtëzojnë  mbajtjen e rregullit  me pushtetin “…28.Konfliktet janë të natyrave të ndryshme,ushtrimi i pushtetit me “arogancë  dhe ligësi” në dëm të popullit haptas dhe pa mëshirë,patjetër se ai pushtet do të dështojë.Ushtrimi i pushtetit nuk mund të paramendohet pa përdorim  të  forcës  në  nevoja  skajshmërisht të domosdoshme për nevoja të vetë popullit.Çështja qëndron në të kuptuarit e drejtë të asaj çka paraqet nevojë  dhe interes   të popullit.Sikur të ishte e vërtetë absolute se “pushteti  është mbi popullin”nuk do të kishte mundësi të mbijetojë.-A nuk kanë  përfunduar të gjitha diktaturat në humnerë?
Edhe ata të pushtetit deri në mbajtësit e thjeshtë të rendit i  përkasin popullit,prandaj në shtetet disa milionëshë  nëse do të mbizotëronte një  koncept i tillë  do të  shembej herët ose vonë,dhe pa pushtet nuk do të mund të vihej rend dhe të orientohet një masë e tillë.

            4.3.Sundimi  i   shumicës  së kufizuar

    Demokracia nuk nënkupton sundimin e tërë trupit  zgjedhor por sundimin e një shumice të caktuar për të cilën ka pëlqim dhe konsenzus.Pjesëmarrjë që kërkohet për të qenë  zgjedhjet e vlefshme  është një pëlqim   në  mes të gjithë  faktorëvë  kolektiv  dhe individual.Pavarësisht se në përcaktimet e tyre disa do të jenë  kundër e disa pro rëndësia qëndron  në pjesëmarrjen  e një  shumice  të caktuar    e  trupit zgjedhor  që  shumica  fituese të  mund të sundojë në  mënyrë  demokratike.Sundimi i shumicës së kufizuar nuk do të thotë se mund të qeveriset si të dëshirohet  dhe pakica të anashkalohet tërësisht pasi





27.Glen  Tinder ”Mendimi  politik ” Tiranë 1993  f.89
28.G.T. po aty  f.89
                                  

njëherë tjetër ajo pakicë mund të shëndrohet  në  shumicë  dhe nëse nuk ka  respektim  të  rregullave  demokratike mund që proceset të ngecin dhe problemet të tejkalohen me vështirësi.Prandaj  themi se  shumica është  e kufizuar me një  sërë parime dhe rregulla dhe faktorë  të tjerë, dhe jo vetëm e kufizuar, por  ajo është edhe e detyruar  ti respektojë  ato  parime si dhe argumente e pakicës që nuk bien  ndesh me po ato parime.Kështu  sipas prof.A.Bajramit ”Edhe pse demokracia në esencë  nënkupton  qeverisjen e  shumicës,sistemi demokratik supozon respektimin  dhe mbrojtjen e të drejtave të caktuara  të pakicës”...29.Pavarësisht se a bëhët fjalë për pakicë politike apo bëhet fjalë për  pakicë kombëtare të drejtat duhet përkufizuar me norma juridike për të pasur një sistem demokratik.

            4.4.Populli  në   shoqërinë  masive
    -Mendimtarë të shumtë të cilët merren  me dukuritë shoqërore për popullin në fazat e tanishme të zhvillimit  shoqëror ku  shumë  gjëra  kanë
ndryshuar dhe sidomos në shoqëritë masive,respektivisht    shtetet e  mëdha ,qasjet dhe këndvështrimet janë të shumta.Në  SHBA popullin  amerikan e  përbëjnë  pjesëtarë prej prejardhjeve të më shumë kombeve  dhe popujve,ata i lidh shtetësia,gjuha,ndjenja për amerikën,dashuria ndaj shtetit dhe një sërë faktorësh tjerë siç janë psiqik ,ekonomik,social,politik etj etj.Prandaj mund të themi se në kuadër të kombit amerikan që përbën  një shoqëri masive gjenden shumë popuj  të tjerë.Edhe nëpër shoqëritë e tjera masive gjenden raste të tilla.Prej demokracisë antike e këndej,qasja ndaj konceptit të popullit ka ndryshuar shumë.Në shtetet e Europës qendrore gjendet një numër i madh shqiptarësh  që në kuadër të UE-së paraqesin “popull në shoqëri masive”.Shoqëria  masive  nënkupton  lidhjet  në mes individëve   të cilët nuk kanë një të kaluar të përbashkët,një traditë,zakone etj etj-por ata i lidhin vlerat e përbashkëta njerëzore.”Si e tillë, teoria e shoqërisë masive  tregon,në thelb,një humbje bashkësie,të shkaktuar sidomos nga përshpejtimi dhe çrënjosja”…30.Ndërsa populli “ në radhë të parë është bashkësi etnike,kishte për të qenë  pa  vend të absolutizojmë këtë karakteristikë.Në popull depërtojnë elementet edhe prej grupeve të tjera etnike,bashkësia






29.A.Bajrami  po aty  f.
30.Xh.S.  po aty f.39






popullore është e karakterizuar me ekzistencën e gjuhës së përbashkët “…31.Rasti i SHBA-ve dëshmon më së miri këtë gjë ,si dhe më shumë vende të tjera.D.m.th shoqëri masive mund të quhen ato shoqëri që ngërthejnë  në vete pjesëtarë të ndryshëm të popujve të ndryshëm por edhe vetë pjesëtarë  të të njëjtit popull ose komb të cilët i lidhin vlerat e përbashkëta njerëzore siç është rasti me qytetet milionëshe apo qindramilionëshe.

            4.5.Kombi në rrjedhat e tanishme

    -Tashmë dihet se nocioni popull paraqet diçka tjetër dhe nocioni komb diçka tjetër (edhe pse për individin e zakonshëm dhe për ata që nuk janë të të shkencave shoqërore këto dy nocione paraqesin vështirësi për tu dalluar).Populli mund ti ketë të gjitha karakteristikat e kombit por vetëm një ti mungojë e dallon prej kombit,ate traditës të zotërimit të territorit dhe shtetit të pakontestuar dhe të dëshmuar shkencërisht.Kombi për veç karakteristikave që i ka edhe populli ka edhe elementin bazë ate të përkufizimit më të lartë të organizimit shoqëror-SHTETIN.Populli shqiptar ka”formën më të  rëndësishme dhe themelore  të organizimit të shoqërisë”-SHTETIN …32..prandaj jemi komb.Në vendet e BEE-së apo në SHBA mund ti kemi të gjitha elementet,numrin,gjuhën,territorin (arbëreshët) etj etj por nuk mund të themelojmë shtet,në ato vende ne jemi popull ndërsa në vendet  me numër më të vogël jemi  pakicë.Në rrjedhat e tanishme shumë popuj kanë numër të rëndësishëm të pjesëtarëve të tyre qoftë në shtetet fqinje qoftë në vendet e largëta si pasojë e zhvillimit të komunikimit në mes kombeve dhe popujve.Pjesëtarët e pakicave kombëtare që jetojnë në shtetet fqinje apo nëpër vendet e ndryshme të botës,diku shërbejnë si ura bashkëpunimi e diku si burime konfliktesh,si pasojë e mungesës së “ndonjë përcaktimi të përgjithshëm të konceptit të minoritetit i cili do të na lejonte të identifikonim në terma abstrakte grupet(ose anëtarë të tyre),që duhet të gëzojnë të drejtat që lidhen me këtë nocion”..33
31.A.Dida “Fillet e sociologjisë” vep.e.cit.A.Fiamengo Prishtinë f.259
32.K.Salihu  po aty  f.187
33.Florence Benoit-Rohmer”Çështja e minoriteteve në Europë” Tiranë
    1996. f.36

          



                                          

                      5.Demokracia  racionale dhe  empirike

    -Demokracia ka lindur si pasojë e faktorëve të shumtë dhe të ndryshëm të cilët analizohen që prej Greqisë së lashtë e këndej.Kështu edhe demokracia e quajtur racionale edhe demokracia e quajtur empirike ka karakteristikat e veta dhe faktorë që kanë ndikuar që ato të quhen ashtu.Së pari racionalizëm d.m.th “sistem i bazuar në arsyen,në kundërshtim me sistemet e bazuara mbi zbulimin(fr.revelotion) apo ndjenjën (sentiment)..34,ndërsa  empirizëm do të thotë “doktrinë (të zhvilluar nga Luk,Hjum) sipas së cilës e gjithë njohja rrjedh nga përvoja…35.Demokracia racionale  mbështetet  në  arsyen   dhe    se  gjërat  vijnë si rezulltat i asaj që e kërkon  nevoja siç ka qenë rasti me shpërthimin revolucionar në Francë.Revolucioni dhe ndryshimet revolucionare nuk kanë lindur si rezulltat i përvojës por për shkak se ashtu kanë konsideruar se është më e arsyeshme  se duhet vepruar.Ndërsa demokracia emprike mbështetet në përvojat dhe në zhvillimet historike.Edhe njëra edhe tjetra kanë gjetur vendet e tyre në zhvillimet e mëtutjeshme.Demokracia racionale është e prirur në ndryshime më të shpejta dhe  më të prera për derisa demokracia empirike në ligjet e zhvillimit shoqëror.Ndryshimet e hovshme në shoqëritë moderne përcjellen me ndryshime të shpejta që mund të themi se demokracia racionale ka gjetur më shumë vend,mirëpo “racionalja” nuk mund ta anashkalojë në asnjë mënyrë “empiriken” kjo është si pasojë e qëndrueshmërisë së gjatë kohore.Nëse mund të themi se pas Luftës së Dyte Botërore demokracia racionale u përhap me një shpejtësi marramendëse (përjashto ndryshimet para luftës në Rusi) duke u munduar ta shuajë demokracinë empirike,u vërtetua se demokracia empirike zhvillohet si shkak i nevojave të domosdoshme.Kushtimisht e quajtur “demokraci racionale pas Luftës së Dytë Botërore” sepse majtistët e kanë quajtur demokraci popullore e cila ka kopjuar gati tërësisht gabim ndryshimet revolucionare në Francë dhe në vendet e tjera.Mund të themi se ka nevojë për”demokraci racionale” kur demokracia empirike” lëviz shumë ngadalë.Në vendet ku demokracia empirike dominon(vendet angloamerikane) demokracia  në përgjithësi ka suksese të mëdha,ndërsa në vendet e demokracisë racionale ka pasur ngecje të ndryshme me
34.Didie  Zhylia “Fjzlor i filozofisë” Tiranë 1994.F.363
35.D.ZH. po aty  f.94




                                      

pasoja të tmershme,dhe kjo është si rezulltat i karakteristikave të mentaliteteve të popujve të ndryshëm.

            6.Demokracia   vertikale

    -Demokracia nuk është anarki, nuk është mungesë rendi dhe komandimi , nuk është mungesë pushteti por ajo është gjithashtu një sistem qeverisjeje.Sistemi qeverisës i demokracisë është edhe horizontal edhe vertikal.Sistemi horizontal përmbledh ,opinionin publik,demokracinë elektorale,demokracinë pjesëmarrëse,demokracinë e referendumeve që të gjithë përbëjnë demokracinë horizontale dhe sistemin e saj.Ndërsa demokracia horizontale është shumë e njohur dhe më e analizuar,demokracia vertikale është më e vështirë për tu kuptuar.Demokracia vertikale bazohet në sistemin vertikal,nuk ka mundësi tjetër në shoqëritë masive shkaku i rritjes së popullsisë.Demokracia vertikale është e domosdoshme për të pasur një koordinim në mes vetë organeve demokratike si dhe sferës tjetër të jetës në përgjithësi dhe në vecanti demokracisë horizontale.Demokracia vertikale do të thotë pushtet,qeverisje  por është shumë e rëndësishme që të kuptohet se “me pushtet nuk arrihet gjithçka ;për  shembull, pushteti nuk mund  ta detyrojë njeriun të dojë dikë “…36.Është shumë e rëndësishme për tu kuptuar

            6.1.Parimi  i  shumicës dhe sundimi pakicës

    -Është tanimë e qartë se  nuk mund të qeverisë i gjithë trupi zgjedhor e aq më pak i gjithë populli  por populli  qeveriset përmes përfaqësuesve të vetë të cilët vetë i zgjedh dhe i legjitimon.Mirëpo ,si arrinë që shumica demokratike të qeverisë tanimë është e sqaruar,rëndësia qëndron në qeverisjen me “shumicën” respektivisht si arrihet të qeveriset me shumicën nga ana e pakicës bile edhe të një individi.Pakicë në demokracinë vertikale është individi që udhëheqë me organet e caktuara të formave të ndryshme të organizimit,ai ka arritur të sundojë në sajë të respektimit të disa parimeve të caktuara që më parë dhe në veçanti të përkrahjes së grupeve të interesit dhe karizmës individuale.Pakica (në

36.G.Tinder  po aty f.145





                                          

demokracinë vertikale) paraqet një lidhje politike,shoqërore(grup) që ka interesat e ngushta të cilat përputhen me shumicën e interesave të përgjithshëm dhe kështu krijohet  një lidhje interesash me çka pakica arrin të sundojë.Por ajo nuk mund të sundojë nëse nuk ka përputhje interesash,në momentin e fillimit të ndeshjes në mes pakicës dhe shumicës do të ketë shkëputje të sundimit të asaj pakice mbi ate shumicë që në raste më të shpeshta përfundon me ndërrime të shumicës dhe jo pakicës (p.sh ndërrohen përfaqësuesit,kryesitë,emërime, shkarkime  ndërsa udhëheqësia e ngushtë më rrallë pëson ndryshime) ose në raste më të ralla edhe ndërime të pakicës dhe shumicës,që nryshe do të thotë kufizime  pushtetesh dhe autorizimesh,apo siç shprehet Hamillton:”Po ti jepet gjithë pushteti shumicës ajo do të shtypë pakicën .Po ti jepet gjithë pushteti pakicës,ajo do të shtypë shumicën”…37.Sundimi i një pakice nuk mund të arrihet pa ndeshje të interesave,kështu  “Sa më shumë që njeriu të futet në  marrëdhënie  me të tjerët,aq më tepër do të ketë ndeshje,të interesave,karaktereve apo të situatave Këto konflikte kur janë personale,krijojnë një aktivitet i cili quhet  “etika” (ose ndryshe krijojnë ate lloj veprimesh,që janë sa arbitrare aq dhe të papërgjegjshme,që quhen “egoiste”);dhe konflikte të tilla,kur janë publike,krijojnë veprimtarinë politike (ose ndryshe një lloj qeverisje në favor të interesave egoiste të një grupi të vetëm)…38.Sundimi i pakicës nuk arrihet vetëvetiu në mënyrë spontane,por me një pregaditje dhe parapregaditje që më parë:dhe asgjë nuk lind vetëvetiu në politikë-ajo mvaret nga veprimtaria individuale e  vazhdueshme dhe e qëllimshme “….39.Kështu pra arrinë që pakica ta sundojë  shumicën.
  







37.Xh.S  po aty f.145
38.Bernard Krik ”Në mbrojtje të politikës” Tiranë 1994 f.17
39.Bernard K.  Po aty  f.16
                                      

-Skema tregon sundimin e pakicës në parimin e shumicës te demokracitë vertikale:

            Skema e demokracisë vertikale
        Parimi i shumicës dhe sundimi i pakicës

          1. Demokracia shtetërore:
        a)  Kryetari
        b) Zavendësuesit:
           -zavendëskryetari
           -nënkryetari
           -kryetari i parlamentit        

                   c)organet shtetërore me të cilët kryetari është në
           vartësi reciproke.
        c)organet e administratës shtetërore që kanë lidhje dhe që
           janë në vartësi  të kryetarit.
          
        d)organet e administratës  shtetërore  që nuk janë në 
           lidhje  dhe  në vartësi të kryetarit.
        e)organet e administratës publike dhe shoqatat e ndryshme
           joqeveritare.

            2.Demokracia partiake:
                -zavendëskryetari
                           -Kryetari -   
                -nënkryetari

        -organet  partiake
        -anëtarët  aktivistë,anëtarët,aktivistët e ndryshëm,simpat                  -izuesit,ithtarët.

            3.Demokracia  e  shoqatave:

        -Kryetari
        -organet e  shoqatave
        -anëtarët
      



                                          

                                  6.2 Tirania  e  shumicës

    -Është e saktë dhe e domosdoshme që për të qeverisur duhet të keshë një shumicë  por çështja qëndron në abuzimet e shumicës sa herë që shumica e ndjen veten superiore dhe pakicën e pavlerë.Zotërimi i  tërësishëm i ambientit politik në kontekst të rregullave  demokratike nuk d.m.th se e zotëron në tërësi edhe ambientin shoqëror sepse zotërimi i ambietit i ambientit  shoqëror thjeshtë  është i pamundur.Tirania e shumicës  nënkupton  ku  pozita opozitën e konsideron thjeshtë të parëndësishme   dhe të pavlerë.Sa herë që shumica do të veproj  kështu dhe do të mendoj  kështu mund të themi se ekziston tirania e shumicës.Nëse në ndonjë zonë elektorale (nëse është sistem proporcional) ose në ndonjë rajon (nëse është sistem mazhoritar) shumica do ti humb zgjedhjet si do të veprojë?-Do të tentojë ti bëjë për vete  me mjete të ndryshme,apo do ti ndëshkojë ato.Do ti merr parasysh interesat  e përgjithshme apo grupore.Të gjitha këto dëshmojnë veprimet e shumicës ,nëse ajo do të quhet  ”tirani ” ose jo.Dhe përsëri  mvarësisht prej  këdvështrimeve vlerësimet do të jenë të ndryshme.Mirëpo është e vërtetë se ”parimi i shumicës ngre problemin e  mbrojtjes së pakicave”...40.Kur  jemi te , kushtimisht quajtur ”tirania e  shumicës” të ndalemi  pak më gjërësisht:pakicë politike mund të jetë një forcë politike opozitare e cila nuk ka pushtet dhe aq shumë ndikim,por në të ardhmen e afërt apo largët mund të bëhet një pakicë politike kushtëzuese.Prandaj nuk mund të themi se është pakicë politike një forcë  opozitare prej së cilës  ekziston një ”rezik”  potencial për të ardhur  në pushtet me zgjedhje të regullta apo edhe përmes zgjedhjeve të tjera.Për pakicën kombëtare tani më kemi theksuar se nuk ka një definicion të qartë por janë disa kritere  për tu plotësuar nëse në një shtet tjetër ka pjesëtarë të kombit apo popullit  tjetër, edhe ate:Ansambleja Parlamentare kërkon që legjislacioni i shteteve anëtare dhe i shteteve që kërkojnë të aderojnë në Këshillin e Europës të jetë konform kërkesave të protokollit. Sipas  projektit, shprehja   ”minoritet  kombëtar”  tregon  një numër  personash në një shtet të cilët:
a)    banojnë në teritorin e një shteti dhe janë shtetas të tij;
b)    mbajnë lidhje të vjetra,të forta dhe të qëndrueshme me këtë shtet;

40.Xh.S  po aty  f.149




                                      


 c) shfaqin karakteristika etnike,kulturore,fetare ose linguistike të
     veçanta   
c)    ndonëse në të pakët në numër se sa pjesa tjetër e popullsisë së  këtij shteti ose të një rajoni të këtij shteti, janë përfaqësues në mënyrë të mjaftueshme.
c)    Janë të frymëzuar nga vullneti  për të ruajtur kulturën traditën,fenë ose gjuhën e tyre”....41.Në mungesë të një përkuzimi në formë definicioni janë caktuar këto kriter apo kushte.Në raport me pakicat kombëtare tirania e shumicës vërehet nëse mohohen në tërësi të drejtat e përmendura më lartë edhe ate nën;
a)    depërtimin me dhunë;
b)    ndalimi i lëvizjes së lirë dhe qarkullim komunikimit;
c)    ndalimin për të kultivuar dhe tentimin për të zhdukur gjurmët e karakteristikave të përmendura në pikën ”c”.
d)    kufizimet ,ndalimet,diskriminimet për tu përfaqësuar në mënyrë të drejtë ose të mjaftueshme;
e)    pengesat e ndryshme dhe presionet për ti demotivuar dhe goditjet e  ulëta të ”padukshme” etj,etj.
  Shumica  në raport me pakicat kombëtare duhet të jetë e kujdesshme edhe ate për:
    -kredibilitetin e shtetit në arenën ndërkombëtare;
    -pasojat ndaj shtetit,kombit,dhe popullit si pasojë e ”tiranisë së
     shumicës”
    -për shkak se pakica kombëtare nuk gjasa asnjëhëre të
     shëndrohet në shumicë;  prandaj në mes pozitës dhe  opozitës duhet të ekzistojë konsenzus për të drejtat e pakicës me qëllim të tejkalimit të vështirësive të ndryshme deri në nota diplomatike apo ndërhyrje ndërshtetërore.


                                  6.3  Sundimi i pakicës

    -Si mund të themi se sundon pakica kur i tërë angazhimi i sqarimit teorik është në drejtim të sqarimit  se sit ë fitohet shumica për të qeverisur

41.Florence B.R. po aty f.13




                                          

dhe për të sunduar.Mund të themi se qeveris shumica por edhe sikur edhe
një të vetmin rast të dëshmohet se sundon pakica mund të themi se  qeveris shumica por sundon pakica. Pakicën e përbën një numër i vogël oligarkie,aristokracie,politikanë dhe ekspertë.p.sh një projektligj që aprovohet në parlamentin qeverisës gjykata kushtetuese mud ta shpall antikushtetues ,edhe pse qeveris shumica gjykata  kushtetuese e përbërë prej një grupi ekspertësh e rrëzon si kundërkushtetues. Këtu nuk kemi të bëjmë me një sundim klasik por me një kontroll qeverisjeje,me një komandim të pranuar nga vetë shumica.Një grup politikanësh me ndikim mund të arrijnë ndonjë marrëveshje të cilën shumica qeverisëse duhet ta respektojë sepse vlejnë rregullat e hierarkisë,ose vlejnë interesat e biznesit të cilat shumica gjithashtu nuk mund ti injorojë.ështja është në të kuptuarit se si sundon pakica që sipas Moskës “duhet kuptuar se ligji nënkupton diçka më shumë,d.m.th se të gjitha shoqëritë politike në fund të fundit kontrollohen nga një pakicë dhe këtu çështja qëndron se si duhet kuptuar “një”…42.A nuk mund të thuhet se sundon pakica kur funksionerët që emërohen nëpër funksione të ndryshme që ndonjëherë zbresin deri në punësime nuk mund të bëhën pa leje të“kopetentit”.Dhe këto emërime  dhe punësime shpeshherë përcillen me fërkime në mes  “kopetentëve”.Fjalën e kemi për aparatin shtetëror që ndonjëherë kalon edhe jashtë sistemit shtetëror duke influencuar edhe në veprimtaritë e organizatave të ndryshme që ushtrojnë veprimtari dhe shërbime publike.

        6.4.Pakicat dhe elitat
-Demokracia e cila ia mundëson popullit që të shpreh mendimet e tij për çështje që konsiderohen me interes të rëndësishëm nuk d.m.th se pakica dhe elitat nuk kanë rëndësi.Gati në  tërësi iniciativat udhëhiqen nga pakicat politike apo elitat.Rallëherë ndodh(gati asnjëherë) që ndonjë votues të ndërmer iniciativa për shkelje të rregullave zgjedhore,ose për ndonjë çështje tjetër.Si zakonisht këto udhëhiqen nën direktivat e figurave të njohura dhe pak më të njohura të cilët në fjalorin politik quhen elita politike.Pakicat emërtohen me emërtime të ndryshme,elitë,elitë sunduese,elitë në pushtet,klasë sunduese,klase politike etj etj.I pari që ka vendosur termin “elitë”  si kategori e përgjithshme për të diskutuar atë që ne pas tij e kemi quajtur “modelin i elitës sunduese “është  Lasuelli-

42.Xh.S po aty f.60





                                          

…43.Pakicat apo elitat si zakonisht gjenden në maja të pushtetit,si kanë arritur të ngjiten në maja ekzistojnë dy kritere:kriteri i vlerës dhe kriteri i meritës.Kriteri i parë merr për bazë më së shumti aftësitë.Ndërsa kriteri i dytë  për veç aftësive  merr për bazë edhe  meritat.Kriteri i parë që ndryshe quhet edhe altimetrik merr për bazë faktin se je në pushtet dhe prandaj ke vlerë.Ndërsa kriteri i dytë merr për bazë edhe ate se, në pushtet apo në majë nuk je se ke vetëm vlerë por sepse, për veç se ke vlerë edhe e meriton ate,dhe se në majë mund të jeshë edhe nëse nuk ke pushtet.

            6.5.Oligarkia

    -Çështë oligarkia?-Oligarkia është një formë qeverisjeje nga një grup apo shtresë personash të cilët kanë disa karakteristika më të veçanta  dhe më të dalluara se masa e përgjithshme.Historikisht i ka dalluar pasuria ndërsa me kalimin e kohës kanë ndryshuar edhe karakteristikat.Oligarkia e ka gjetur veten në regjime të ndryshme dhe në forma të ndryshme qeverisjeje,karakteristikë e oligarkisë është edhe performance e tyre të cilën nuk mund ta ketë çdo individ.Sipas fjalorit të gjuhës shqipe,”Oligarki” do të thotë:Formë qeverisjeje nga një grup personash të pasur…44.Ndërsa sipas Mikel Ndrecajt:Oigarki do të thotë sundim politik dhe ekonomik i një grupi të vogël,i një klike;shtet me sundim të tillë….45.Vetë fjala oligarki rrjedh prej fjalës greke,oligos-pakicë dhe ortios-sundoj,sundim i pakicës…46.Në rrjedhat e tanishme mund të themi se si karakteristika të oligarkisë janë:pasuria,kualifikimi,aftësitë drejtuese dhe udhëheqëse,vyrtytet e ndryshme etj etj.Edhe pse oligarkia ka kritika të ndryshme,marrë në tërësi mund të themi se edhe në demokraci trupi zgjedhor përcaktohet për ata persona për të cilët mendon se më së miri do ti përfaqësojnë interesat e tyre.Dhe më parë do të votonte për atë persona të cilët kanë ndonjërën prej këtyre karakteristikave se për ndonjë i cili haptas dhe botërisht dihet se nuk posedon karakteristika të tilla.Në demokracitë bashkëkohore  ka “luftë” në mes oligarkive të ndryshme,të pasurve,të kualifikuarve,tradicionalistëve,grupeve të interesit,në mes
43.Xh.S. po aty f.157
44.Fjalor i gjuhës së sotme shqipe  Tiranë 1984
45.Mikel Ndrecaj ,Fjalor fjalësh dhe shprehjesh të huaja. Prishtinë  1986
46.M.Ndrecaj  po aty


pikëpamjeve të ndryshme etj.-Cilët mund ti quajmë oligarkik dhe oligarki në demokracitë moderne?-Mund tu themi kryesive të subjekteve politike,kryesive të shoqatave të ndryshme,lobeve apo grupeve të ndryshme të interesit,individëve me karakteristika të dalluara që kanë ndikim në rrjedha të ndryshme,ekspertëve të dëshmuar dhe të shquar,individ të tjerë që kanë virtyte të dalluara.Edhe pse në të kaluarën oligarkia ka qenë dominante në qeverisje nga shtresat e të pasurve dhe aristokracia,me kalimin e kohës ajo e humb rëndësinë e dikurshme,sidomos me arsimimin e përgjithshëm dhe ndryshimet shoqërore  në sferën e jetë së njeriut.Oligarkia parqet një domosdoshmëri shoqërore,ajo lind si pasojë e shumë faktorëve,kështu edhe në rrjedhat e tanishme oligarkia paraqet një faktorë të rëndësishëm.

            6.6.Poliarkia

    -Nëse oligarkia paraqet një grup,poliarkia është e kundërta e oligarkisë.Jo në kuptimin e plus-minusit (shkencave natyrore) por në ndarjen e pushtetit apo qendrave të vendosjes.Në nivel të pushtetit shtetëror poliarki-është ”ku pushteti është i ndarë në pjesë të barabarta ndërmjet të gjitha grupeve kiearkike;por që në nivel të lartë të gjitha grupet janë njësoj të ndikueshme….47.Ndërsa në kontekst të organizatave të ndryshme poliarki-d.m.th ku ekzistojnë një numër i madh i bartësve të vendimeve të cilët koordinohen me metoda racionale…48.
Demokracia vetevetiu me koceptin shoqëror dhe demokratik që ka, jep mundësinë që të ekzistojnë më shumë qendra vendosëse të rëndësisë  dhe niveleve të ndryshme,një vend demokratik nuk mund ti ikë poliarkisë qoftë për qendra të vendimeve  shtetërore ose për qendra të vendimeve me karakter  të përgjithshëm.Apo siç shprehet XH.Sartori “Tani” “poliarkia” është semantikisht e kundërta e “oligarkisë”.Prandaj termi poliarki në vetëvete do të thotë vetëm se një oligarki është copëzuar dhe se është transformuar në një shumësi të përhapur dhe në rastin më të mirë, të hapur grupesh pushteti…49.





47.Esat Stavileci “Hyrje në shkencat administrative”Prishtinë 1997f.257
48.E.Stavileci  po aty f.255
49.Xh.S  po aty  f.167



          

                                          

                                         6.7.Teknokracia

    -Etimologjikisht fjala teknokraci rrjedh prej fjalës greke tekno –mjeshtëri dhe kratien –sundues…50,ndërsa nënkuptohet,sistem në të cilin intelegjenca teknike dhe ekspertët e tjerë kanë rol vendimtarë në zhvillimin ekonomik e shoqëror…51.Në kontekst të teorisë së përgjithshme për shtetin demokracinë dhe më gjërë  teknokracia nënkupton grup intelektualësh apo shtresë e dallur e popullatës që  ka ndikim në shoqëri dhe në qeverisje.Roli i saj është më i dalluar në qeverisje.Është një kategori e profesionalizuar për  ushtrimin dhe kryerjen e detyrave të ndryshme shtetërore dhe shoqërore deri në udhëheqje.Për vec teknokracisë dallojmë edhe teknoburokraci dhe teknokratizëm….52.







        





                                                              


















K A P I T U LL I    I    III


  


       DEMOKRACIA    DHE     ELEMENTET    PËRBËRËSE                                                                 TË    SAJ


    Demokracia në kushtet bashkëkohore sa do që ka nevojë për përkufizime,është e pamundur të kuptohet nëse nuk ka një analizë të mirëfilltë të disa vlerave në përgjithësi e sidomos të disa elementeve esenciale përbërëse të sajë.Ne do të mundohemi ta bëjmë këtë përmes analizave të:lirisë,barazisë,politikës(politika do të ketë një analizë më të theksuar,pasi mendoj se paraqetë bazë për shumëçka dhe sidomos për lirinë,barazinë dhe ekonominë) dhe ekonomisë.



















                                          
                                          
                                            1.Liria

    -Koncepti i lirisë është shumë i gjërë dhe as që mund të bëhet fjalë për demokraci nëse nuk ka liri,por kuptimi i lirisë në demokraci dhe në sistemet tjera e më gjërë kërkon një sqarim të gjithanshëm.Sipas Sartorit: ”liria politike nuk është e tipit të lirisë psikologjike,intelektuale, morale, sociale,apo ligjore.Pra liria politike i presupozon këto liri,madje edhe i përkrah,por nuk është e  njëllojtë me to...53,është e domosdoshme të thuhet edhe ate me theks të veçantë se ”liria politike nuk presupozon në asnjë mënyrë lirinë kombëtare ose të popullit”.Ndërsa sipas fjalorit të gjuhës shqipe:Liria-të,do të thotë:1.Të qenët i lirë në jetë e në punë;mungesë e shtypjes, e varfërisë  dhe e kufizimeve që pengojnë,vështirësojnë e ndrydhin veprimtarinë  politike e shoqërore të një klasë a shtresë të caktuar, të shoqërisë në tërësi ose të anëtarëve të saj; gjendja kur një vend nuk është i pushtuar dhe kur një popull  rron i lirë dhe i pavarur:Liria politike,shoqërore,ekonomike.Liritë demokratike ,e drejta e fjalës,e shtypit,e mbledhjes,e grumbullimit dhe e manifestimit publik.Liri e plotë (e kufizuar).Liria e fjalës (e shtypit e mbledhjeve).........  .2.Gjendje e dikujt që nuk është i burgosur ,i internuar a i arrestuar dhe gëzon të drejtat qytetara; të qenët i lirë.Liri personale.....  .4.Mungesa e kufizimeve ose e pengesave në veprimtarinë e përditshme të dikujt ose në një fushë të caktuar; e drejta e plotë që i jepet dikujt për diçka;të qenët i lirë në mendime e veprime.Liria e mendimeve (e pikëpamjeve)Liria e ndërgjegjes.Liri veprimi.Liri e martesës.5Mundësia e njeriut për të njohur dhe për të përdorur sipas vullnetit të tij ligjet objektive të zhvillimit të natyrës e të shoqërisë.Liria dhe domosdoshmëria.Liria e vullnetit.
    Në kontekst të temës që kemi sipas Bernard Krikut ”Në qoftëse duam që konsulltimi dhe komunikimi të jenë të vlefshëm,në qoftë se qeveria do të dijë me saktësi se çfarë kërkojnë grupet e ndryshme ose  çfarë përfaqësojnë ata, ose cila është forca e tyre e përafërt,atëherë përfaqësuesit e këtyre grupeve duhet të jenë të lirë ta thonë të vërtetën....55.Politika është një veprimtari që mbulon shumë sfera të jetës,gati në tërësi dhe i njëjti autor në të njëjtin tekst thotë:

53.XH.S  po aty  faq.314
54.Fjalor i gjuhës së sotme shqipe,Tiranë  1984 faq.1005
55.Bernard K. po aty faq.142





                                          

Një sistem politik është një sistem i lirë-megjithëse renditja është në këtë mënyrë:liria varet nga politika siç varet politika nga qeveria..56.Analiza që i bëhet lirisë nuk është si analizat e fenomeneve të tjera,sepse të ndjehesh i lirë d.m.th se ke zgjidhur, dhe është zgjidhur një çështje sikur i siguron ”çelësat ” e hyrjes për të realizuar të drejtat e tjera.Kështu përsëri sipas Krikut ”Për rrjedhojë,liria nuk është as izolim  dhe as vetmi:ajo është një çështje private e njerëzve të cilët i janë përkushtuar ruajtjes së politikës publike,edhe pse ndoshta personalisht nuk marrin pjesë në të .....57.Për lirinë ka  mendime,thenie dhe përkufizime e analizatë shumta sepse përbën  ”frymëmarrjen për  organizmin”-ne po japim disa:
    Spinoza...Liria është  racionalizëm i përsosur,
    Lajbnici…Liria është spontanitet i intelegjencës...
    Konti........Liria është autonomi......
    Hegeli.......Liria është pranim i domosdoshmes...
    Kroce……Liria është shtrirja e përjetshme e jetës…58
    Hobsi……Liri në kuptim të parë do të thotë mungesë……e                   pengesave të jashtme për të lëvizur.
    Jeringu…..të drejtat tona subjektive(liria etj) katandisen në asgjë               po qe se nuk i ushtrojmë,për më tepër nëse nuk
               “luftojmë” për to….59
    Loku…….Ku s’ka ligj,s’ka liri………60  


                2.Barazia

    Siç theksuam edhe në hyrje të këtij kapitulli janë disa elemente bazë pa të cilët nuk mund të flitet për demokracinë,një ndër to është edhe  barazia.Barazia përfshinë një sërë fenomenesh statusore të individit në shoqëri kështu që pa një shkoqitje të shumëanshme është vështirë  për tu kuptuar.


56.B.Krik   po  aty  faq.142
57.-------------------------.143
58.XH.S    po   aty  vep.të  cit.faq.317
59.-----------------------------------faq.320
60.-----------------------------------faq.322





                                      

Sipas fjalorit të gjuhës shqipe:Me barazi nënkuptojmë ”2.Gjendje e barabartë e njerëzve në shoqëri të cilët kanë të drejta të njëjta politike e qytetare dhe marrëdhënie të barabarta në pronën shoqërore:e drejtë për të qenë i barabartë me një tjetër..61.Ndërsa sipas fjalorit të Mikel Ndrecajt,barazi do të thotë ”gjendje e barabartë e njerëzve në shoqëri;e drejtë për të qenë i barabartë me një tjetër”...62.Në kontekst të temes që kemi mund të themi se  me barazi nënkuptojmë statusin e barabartë të individit para ligjit në një shoqëri demokratike.Kur të gjithë qytetarët të kenë tretman të njejtë para ligjit mund të themi se  ekziston barazia.Por barazinë para ligjit nuk duhet ngatëruar me aftësitë.Aftësisitë janë të ndryshme,prandaj  individët  me aftësi të përafërta do të thotë se  gëzojnë të  njëjtën barazi  para ligjit,individët në pozita të njëjta,në angazhime të njëjta  dhe  ngjajshëm.Ose rasti i marrjes së ndihmave sociale në të cilën kriteret e gëzimit të kësaj të drejte përpunohen deri në fund,apo të invalidëve.Çështja është pak më e ndërlikuar në rast të ndarjes së drejtësisë apo barazimit në sferat  e angazhimeve të ndryshme joprofesionale  apo individëve  me profesion të njëjtë nëpër  veprimtari të ndryshme si dhe individëve me profesione të ndryshme në veprimtari  të njëjtë.Kuptohet  se ligji mundohet që ta rregullojë  këtë lëmi por jeta e përditshme nxjerr në shesh  dallimet si dhe  vështirësitë e ndryshme. Çështja është ende më  e komplikuar kur kemi të bëjmë me të drejta kolektive dhe kombëtare të pjesëtarëve  të kombeve apo të popujve të tjerë ,sepse siç është  theksuar ka vështirësi në përcaktimin e pozitave  të pakicave ,dhe si zakonisht në këtë sferë ndërhynë diplomacia ,politika bile ndonjëherë edhe konfliktet e armatosura.Nëse një pakicë i gëzon të drejtat e veta ekonomiko sociale si dhe të drejtat civilo -politike   ajo do të ndjejë veten të lirë  dhe të barabartë ,në të kundërtën  do ta ndjej veten të nënshtruar,e pse jo edhe të robëruar në  krahasim me pjestarët e tjerë  të kombit të vetë, si dhe të  popullit apo kombit tjetër prej të cilit mendon se është i shtypur padrejtësisht.Gjetja e zgjidhjeve të pranueshme dhe të kënaqshme është e vështirë por nuk duhet luajtur sipas interesave ditore  të qëllimshme pushtetore sepse kushtojnë shtrenjtë.

61.Fjalor i  gjuhës së sotme shqipe  Tiranë  f.99
62.Mikel  Ndrecaj  Prishtinë  f.78

                  
              

                                        3.Politika

    Politika është një veprimtari e cila ka anët e veta të ndritshme,fisnike por gjithsesi edhe të erëta .Jeta e njeriut nuk është paramenduar ndonjëherë pa politikë dhe as që mund të paramendohet.Edhe atëherë kur këtë  lloj veprimtarie nuk e kanë quajtur  ”politikë” politika ka ekzistuar.Politika ka ekzistuar prej se dy a po më tepër individë janë marrë vesh për diçka,bile edhe atëherë kur ndokush në mënyrë të njëanshme dikujt  i ka bërë nderë,respekt ose padrejtësi.Aristoteli ” me atë  frazën e tij të tmershme  për të gjitha kohërat  se njeriu  cili kërkon të jetojë  jashtë  marrëdhënieve politike” është ose kafshë ose perëndi..63 si duket ka lënë gjurmë të pashlyeshme  me vetë faktin se  jeta e ka dëshmuar se politika nuk ka pore të jetës ku nuk ka depërtuar.Politika është zanafilla e ndërtimit të shtetit dhe pushtetit.Nuk mund të quhet ndryshe veç se politikë  marrëveshja ose  mosmarrëveshja për organizimin  e pushtetit  shtetëror.Shembull më bindës është p.sh në veprimtarinë gjyqësore.Pushteti  gjyqësor në vendet  demokratike është i pamvarur,mirëpo  është politika  ajo që vendos se si do të jetë organizimi i  gjykatave,kopetencat,ekzistimi i  llojeve të gjykatave etj.etj, ndërsa në vende të ndryshme me regjime të erëta gjykatat kanë qenë kryekëput në varshmëri të politikës.Ka mendime të shumta për politikën dhe metodat e objektin e saj,mirëpo është e qartë se  politika përfshinë shumë sfera të jetës shoqërore-shtetërore dhe  më gjërë.
Si do që të jetë politika  quhet edhe  si  art,apo shkencë e punëve publike,në një kuptim më të gjërë  shkenca e qeverisjes së shteteve.Aristoteli  e vendoste  shkencë,politikën për mbi të tjerat,sepse ajo komandon për vec të tjerave vetitë njerëzore.....nga ana tjetër,politika nuk thjeshtohet në luftën për pushtet ajo është  gjithashtu fryt i ideologjive,traditave dhe dëshirave...64.Aristoteli e paraqet politikën si të” parën e shkencave”ate që drejton të tjerat.  65             

                3.1.Politika  e   mirëfilltë   

     Çështë  politika e mirëfilltë?-Është  vështirë për tu përgjigjur sepse


63.Bernard Krik po aty f.143
64.Didi Zhylia ”Fjalor i filozofisë ”f.335-337
65.D.ZH. po aty
                                  

nëse për dikë një lloj politike është e mirëfilltë për dikë tjetër nuk është,apo  ajo çka paraqet të mirën për  një grup dhe më gjërë mund të paraqes  rezik  dhe të keqen për dikë  dhe për ndonjë grup  tjetër.”Politika nuk është as fe ,as etikë, as ligj,as shkencë,as histori dhe as ekonomi,ajo as nuk zgjidh ndonjë gjë,dhe as nuk është e pranishme kudo,dhe nuk shërben as si doktrinë politike e ndokujt,si fjala vjen e konservatorizmit,liberalizmit,socializmit,komunizmit apo nacionalizmit sdhe pse ajo mund të përmbajë elemente  nga pjesa më emadhe e tyre..66.Nëse themi se politika dominon në sferën e udhëheqjes së shtetit nuk d.m.th se dominon edhe  në sferat e tjera të jetës mirëpo është e vërtetë se  në  të gjitha këto politika nuk mund të anashkalohet.Cilën do ta quanim politikë të mirëfilltë,është vështirë për të dhënë ndonjë përkufizim.Mirëpo nëse një politikë ka suksese të dukshme në mirëqenien e njerëzimit nuk mund të themi se nuk është politikë e mirëfilltë.Çështja vështirësohet kur është e domosdoshme  të përdoret forca për tu mbrojtur një interes i caktuar dhe ”politika e mirëfilltë” si interes.Prandaj çdo lloj politike nuk mund të quhet politikë e mirëfilltë ”Përse ta quajmë,fjala vjen,një luftë për pushtet ”politikë” kur ajo është thjeshtë një luftë për  pushtet?...67.Politika e mirëfilltë  nënkupton  nënshtrimin e interesave individuale grupore dhe të ngushta ndaj atyre interesave të përgjithshme.Cili  është interes i  përgjithshëm?-Nuk është vështirë për tu përcaktuar mjafton të mos shkelet e drejta me ”dy këmbë”.Ose ”dy apo më shumë fraksione brenda një partie të vetme;ose përfaqësuesit e dy njerëzve të mëdhenj,do të luftojnë për ta bërë monopolin e tyre pushtetin”....68 –nuk mund të thuhet se është politikë e mirëfilltë.Në kushtet e tanishme trasparenca është një kusht i rëndësishëm i politikës së mirëfilltë ”se në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, karakteri unik i aktivitetit politik qëndron në publicitetin e tij  ...69
                                     
                                        3.2.Politika  luftënxitëse
Politika mund të jetë një mjet i pazavendësueshëm për zgjidhjen e problemeve nëse ka qëllimet e mira qëllime proklamohen por





________________________________________________________
66.Beraned Krik po aty f.9
67.Bernard Krik po aty f.13
68.Bernard Krik po aty f.68
69.Bernard Krik po aty f.69
mund të rrënojë gjithçka nëse ka qëllime të   mbrapshta.Politikat luftënxitëse nuk ka qenë vështirë për tu dalluar as në të kaluarën dhe as në të tashmen,vështirësitë shfaqen kur proklamohet politikë e paqës apo tjetërfare ndërsa veprimet dëshmojnë të kundërtën.Rasti i politikës ruse ndaj Çecenisë dëshmon politikën e tillë me dy teha.Çecenia është  një vend i vogël kundrejt imperatorisë ruse dhe zgjidhja e përdorimit të forcës mund të kuptohet si pamundësi  për tu ballafaquar me të drejtën e brendshme dhe ndërkombëtare për zgjidhjen e çështjes  dhe gjithashtu edhe  si paaftësi për tu përballur me të ma fuqishmit.Ndaj ndonjë vendi tjetër më të fuqishëm me siguri   nuk do të hynte në luftë,ndërsa arsyetohet me veprimet për vendosjetë kontrollit,rendit,ligjit dhe luftimit të terrorizmit ,në realitet ndodh e kundërta ka një luftë të padrejtë.Sikur politika të vepronte si duhet do ti shmangeshin katastrofave,në të kundërtën gjithçka po ndodh sipas një skenari vullgar jonjerëzor.Çdo ndjenjë  e butë njerëzore ndizet nga lufta e një populli  të shtypur  që lufton për liri,dhe nëse një popull ka bindjen se është  një komb  asgjë nuk mund ta kundërshtojë besimine tij;dhe po të jetë e shkruar se ai do të qëndrojë  i shtypur,më mirë të shtypet nga njerëzit  e tij sesa nga nga njerëzit e huaj...70.-Rasti i popullit shqiptar dëshmon të njëjtën gjë ndaj politikës serbe.Politika luftënxitëse serbe nuk ishte e paprogramuar,e paplanifikuar përkundrazi ajo ishte  e hartuar nga institucione relevante shtetërore vetëm se duhej gjetur zbatuesi dhe ekzekutuesi i asaj politike,dhe nuk u gjet një por shumë të tillë dhe ndaj shumë kombeve e popujve.Këtë gjë më së miri e dëshmon  Memorandumi i Akademisë Serbe të shkencave dhe arteve,Memorandumi i vitit 1986.Edhe pse akademikët serbë  mundohen të nxjerren se ” është absurde të thuhet....se përmban bazën e politikës  së mëvonshme të Sebisë ”,sepse në të nuk janë  dhënë zgjidhje,nuk është dhënë projekti ose plani si do të duhej të zgjidhej çështja serbe” si thotë njeri ndër autorët e Memorandumit,akdemiku  Mihajllo Markoviq?....71. Veprimet e mëvonshme dëshmuan qëllimet e harrtimit të Memorandumit,kuptimin dhe mesazhin e tij.Tentimet për ta paraqitur vetëm si analizë kritike,luftërat ndaj popujve të tjerë e zhveshën në tërësi  dhe  treguan  qëllimet e prapaskenës ”për veç  tjerash,është paraqitur  gjendja e vështirë
  _________________________________________________________
70.Bernard Krik  po aty f.70
71.Fehmi  Agani  ”Demokracia dhe vetwvendosja”Pejw 1994.gazetw e
     cit.”Borba” 22.04.1993





e pjesëve të popullit serb në Kroaci,Bosnjë e Kosovë dhe se , prandaj  është  përpjekje për ”satanizimin e Serbisë dhe gjë e pakuptimtë të thuhet se Memorandumi  është”  programi kombëtar  i Serbisë së madhe,programi politik i Sllobodan  Millosheviqit dhe ideologjia e luftës së ardhshme në trollin e  Jugosllavisë”...72.Siç dihet serbët dhe  Serbia bënë lufëtra ndaj popujve të tjerë dhe shteteve të tyre dhe nuk bënë agresion  të tjerët ndaj Serbisë,të gjitha luftërat i zhvilloi jashtë  Serbisë.Në luftën e   fundit Serbia duke mos hjekur dorë prej politikës luftënxitëse nuk pranonte  zgjidhje paqësore  të çështjes së Kosovës sa që për veç me shqiptarët ajo hyri në luftë gati me tërë bashkësinë ndërkombëtare.Lufta në Kosovë dëshmoi se ku shpie politika luftënxitëse.Politikat e tilla nuk mund të shporen dhe mposhten për veç se me një veprim të organizuar,shpejtë,saktë dhe  qëllimmirë duke nënkuptuar edhe  forcën.

                             3.3.Politika   paqëdashëse

Nuk ëshët e vështirë të dallohet politika  paqëdashëse,edhe pse rrallë shtet i ka ikur luftës dhe politikave ndërkombëtarë,rasti i Zvicrës është një shembull  unikal.Në marëdhëniet e ndryshme ndërshtetërore  rol gati  kyç luajnë  politikanët (edhe pse edhe ata janë të kushtëzuar prej një sërë  faktorësh ) por politika paqësore veçohet në kontaktet e ndryshme të niveleve të ndryshme,me përjashtim të dhunës së zgjidhjes së  problemeve, lidhjes  së  traktateve të  miqësisë,bashkëpunimit reciprok etj etj.-”Ku ka politikë, ka liri ”-thotë Bernard Krik në veprën e tij ”Në mbrojtje të politikës”.-Mirëpo politika paqëdashëse  nuk mvaret vetëm prej  njërës  palë por edhe prej palës tjetër dhe  të tjerëve.Është  vështirë të udhëheqësh politikë paqëdashëse kundrejt padrejtësive dhe agresiviteteve të ndryshme deri në luftë të hapur, në ato raste nuk bëhët fjalë për politike paqëdashëse por për nënshtrim total.”Me përfundimin e rendit të luftës së  ftohtë,vendet në të gjithë botën filluan të zhvillonin antagonizma dhe angazhime të reja si dhe rigjallëruan ato të vjetrat.Këto vende po kërkojnë për grupime dhe po i gjejnë ato në vende  me  kulturë të ngjashme  dhe civilizim të njëjtë.Politikanët  thërasin dhe publiku identifikohet me komunitetet ”më të mëdha” kulturore, të cilat kapërcejn





_______________________________________________________
72.Fehmi  Agani  po aty  f.140





kufijtë e shtet-kombeve , duke përfshirë ”Serbinë e madhe”,”Kinën më të madhe”, ”Turqinë më të madhe”, ”Hungarinë më të madhe”,”Kroacinë më të madhe”, ”Azerbejxhanin më të madh”,”Rusinë më të madhe”,”Shqipërinë më të madhe ”,”Iranin më të madh” dhe ”Uzbekistanin më të madh”...73 . Prandaj mund të themi se  hjekja  dorë prej këtyre koncepteve dhe lidhja e traktateve të miqësisë do të thotë politikë paqëdashëse përndryshe në raste të kundërta edhe opcionet e tjera janë të hapura.

                                   3.4.Politika  dhe ideologjia

Politika i preokupon njerëzit në shkallë të ndryshme dhe nëse politika arrin që  shoqërisë ti sigurojë një funksionim të mirë ajo do të vazhdojë të qeverisë  pa tronditje të mëdha.Kur politika i nënshtrohet ideologjisë dhe ideologjia mbisundon  në shoqëri  më nuk kemi  politikë të mirrëfilltë por kemi  njëmendësi ideologjike që ndryshe   quhet edhe  totalitarizëm.Pasuesit e totalitarizmit besojnë se gjithçka është e lidhur me qeverinë dhe se detyra e qeverisë është ta rindërtojë krejtësisht shoqërinë sipas,synimeve të ideologjisë…74.Sipas totalitaristëve nuk mund të lejohet kundërshtim i politikës zyrtare ideologjike,mendimet ndryshe nga ato të zyrtarëve nuk pranohen bile edhe ndëshkohen.Demokracia kuptohet si mjet dhe rugë për tu  installuar në pushtet dhe nuk ekziston ndonjë dallim në mes regjimeve demokratike dhe jodemokratike,ideologjia mbisundon gjithçka. Politika nuk kuptohet si art i së mundshmes por si mjet për zbatimin  të planeve dhe programeve ideologjike që në të vërtetë  fshihet mënyra për mbajtjen e pushtetit me çdo kusht edhe atëherë kur dobësitë dhe dështimet shihen ashiqare.Në shtete të tilla është vështirë të dallohet politika prej ideologjisë pasi vetë  ideologjia përbën politikën zyrtare.Nuk mund të dallohet politika zyrtare shtetërore dhe politika e gjërë  shoqërore.

                                3.5.Politika  dhe  demokracia
Në një shoqëri  demokratike është shumë më lehtë të “bësh” politikë se sa

______________________________________________________
73.Samuel  P.Hatington ”Pwrleshja e civilizimeve dhe ribwrja e rendit
    botwror”Podujevw.2004 f.130
74.B.Krik  po aty  f.25

në  një autokratike por çështja qëndron në “bërjen” e politikës pa e rezikuar demokracinë.Në rrjedhat e tanishme  edhe politika edhe demokracia kanë kuptime shumë më të gjëra por kjo nuk d.m.th se nuk duhet dalluar politikën dhe demokracinë.”Prandaj duhet të bëhet edhe dallim tjetër midis politikës dhe demokracisë,natyrisht në kuptimin që çdo ide e qartë dhe praktike duhet dalluar nga diçka tjetër e pasaktë dhe e paqartë...75.Një politikë që mbron demokracinë që mbron në përgjithësi jetën dhe dinjitettin e njeriut është si “rrotat e makinës” “pa të cilat makina nuk mund të lëvizë”,politika mund ta rrezikojë  demokracinë ndërsa demokracia e kufizon politikën por nuk e rrezikon ate.Politika ka shtyllat e saja mbështetëse të cilat  nëse nuk i  keqpërdor ajo lavdërohet në të kundërtën  shembet.-“Është e qartë se kuptimi i sotëm i fjalës “demokraci” që përdoret për të shprehur ate që autorët e dikursh do ta quanin “qeveri e përzier”(jo në kuptimin  e një organizmi shtetëror” por në kuptimin  që del nga interpretimi  i përkthimit  të poiliteia-s së Aristotelit) i ka sjellë një humbje të rrezikshme  mirëkuptimit politik.Tradita e vjetër e teorisë politike nga përkufizimi i termit “demokraci” ilustrohet më së  miri nga  përdorimi i trefishtë i fjalës nga Aristoteli:nga pikëpamja intelektuale,demokracia është doktrina e  atyre që besojnë se meqenëse njerëzit janë të barabartë në disa gjëra,ato duhet të jenë të barabartë në gjithçka;nga pikëpamja kushtetuese ajo është sundim i shumicës; dhe nga pikëpamja sociologjike,ajo është sundim i të varfërfe”.76. Politika dhe politikani  do ta duan demokracinë por nuk bëhen rob të saj “Me të drejtë,shtete të tillë mund të quheshin (socio-komuniste) demokratike,por po të quheshin të lirë,kjo do të ishte tepër çoroditëse”.Ka të tjerë ,çuditërisht,mendojnë se demokracia “do të thotë  liri,…….77. I takon politikës  që ta zhvillojë demokracinë të tentojë ta përsosë ate (që është shumë vështirë) që njerëzit ta shijojnë ate dhe të mos e ndjejnë veten të nënshtruar.Një politikë e mirëfilltë mund të shënojë suksese në një shoqëri demokratike nëse nuk prek vlerat demokratike dhe njerëzore.
 






__________________________________
75.B.Krik  po  aty f.43
76.B.Krik  po  aty f.49
77.B.Krik  po  aty f.43 dhe 51





                           3.6.Politika dhe nacionalizmi
Politika nuk mund ti ikë nacionalizmit por është çështje politike se kur do ta mbështes nacionalizmin haptas dhe kur jo.Nacionalizëm nuk mund të jetë kërkimi  i barabarsisë ,dalja prej nënshtrimit,sigurimi i mirëqenies kombëtare.Politika mund të jetë e butë mund të jetë e ngurtë mund të jetë me prirje globaliste apo jo por ajo asnjëherë nuk mund të mbijetojë nesë nuk mbron vlerat kombëtare.Në kohën moderne (p.sh. të unifikimeve europiane) nuk janë lënë pas dore interesat kombëtare në favor të  interesave të Unionit por është bërë  harmonizimi i tyre .”Një  Komitet i Përfaqësuesve të Përhershëm (corepor),i përbërë nga disa  diplomatë profesionistë nga secili shtet,mblidhet në një mjedis të  mbyllur dhe të rezervuar,për të mbrojtur interesat kombëtare të secilit shtet pjesmarës”...78.Nacionalizmi nëse nuk ka shkaqe se ku të kapet është vështirë të triumfojë,sepse për zgjedhësin e thjeshtë çështjet që i“reh” nacionalizmi janë në rend  të dytë në krahasim me vështirësitë dhe problemet ditore,por kur elita arrin që të zgjidh çështjet ditore do të gjejë mbështetje të sigurtë në kartën nacionaliste “Megjithatë,është më e vështirë ti frenosh pretendimet e nacionalizmit sesa ato të demokracisë”...79.Është e kotë të trumbetosh se je demokrat  kur nuk mund njerëzve tu ndihmosh në  brengat e përditshme. “Nacionalizmi një forcë e madhe për çështjet publike,njëlloj si demokracia, dhe si vetë politika,është një diçka e veçantë sesa mendohet….80.Në aktivitetet e përditshme politike ,në angazhimet e brendshme dhe të jashtme  nacionalisti nuk zbrapset prej koncepteve të deklaruara deri sa është  në pozitë aktive , për ndryshe prej politikanit i cili mund të bëj dhe bën kompromise të ndryshme.Për politikanin nuk ka shum dallim gati aspak në mes vlerave autoktone dhe kombëtare dhe atyre  të përgjithshme  për derisa  nacionalisti  nuk pajtohet me këtë.”Nacionalisti do të  që  të jetë  më shumë sesa një patriot.Për të partia ose atdheu që duam  duhet   të jetë një komb …..Nacionalizmi nuk ka ndonjë lidhje të veçantë me drejtësinë politike;por nuk ka  ndonjë lidhje të veçantë as  me padrejtësinë…….”Një  komb,kësisoji”, thotë Renan, “ është një solidaritet i madh i bazuar mbi sakrificat e ndërgjegjshme që janë bërë në të kaluarën dhe mbi

78.Lawrence C.Mayer “Poliytika krahasuese” Tiranw 2003 f.79
79.B.Krik po aty  f.57
80.B.Krik po aty  f.57




gadishmërinë për të bërë të tjera në të ardhmen”…81.Politika në të shumtën e rasteve u shmanget përleshjeve në emër të ndryshëm dhe me arsyetime të ndryshme

                             3.7.Politika  dhe  teknologjia
Në shkencat natyrore gabimet në llogaritje thuajse janë të pamundshme ,gjithçka është llogaritur dhe planifikuar  që më  parë,por a është kështu në politikë.A mund që edhe në politikë të maten gjërat si edhe në shkëncat  natyrore dhe ku e ka vendin  teknologjia,në politikë.”Politika kërcënohët nga një rezik i madh,nga dëshira për të pasur saktësi me çdo kusht”…82.Teknologjia mbisundon në veprimtarinë e shtetit  dhe të individit qoftë në ato publike dhe private.Vetë politika kërkon aplikimin e teknologjisë në veprimtarinë e saj,dhe shumë gjëra shihen si çështje teknike dhe teknologjike dhe jo politike ( p.sh,në vendet më pak  të  zhvilluara ku nuk kanë mundësi të përpunimit të të dhënave zgjedhore me kompjuterë ato llogariten dhe  dërgohen e shpërndahen në mënyra të ndryshme,dhe pengesat që mund të lindin janë të natyrave të ndryshme që ka si pasojë përzierjen e politikës se janë bërë me ose pa qëllim.)Në këtë rast “teknologjia” mbron pikëpamjen se të gjitha  problemet e rëndësishme të njerëzimit janë probleme teknike dhe për rrjedhojë ato janë të gjithë të zgjithshëm  duke u  mbështetur mbi  njohuritë ekzistuese ose njohuritë që kapen lehtë, dhe vetëm në qoftëse kemi në dispozicion burime të  mjaftuashme…83. Ritja e teknologjisë industrale çon në forcimin e shtetit,për të rregulluar  një shoqëri të centralizuar,atë  qytetëruar.84.Shtetet dhe shoqëria nuk janë të pandjeshëm ndaj centralizmit të tepruar prandaj  ata kanë  ndërmarë një sërë masash që teknologjia mos të shëndrohet  në pengesë të zhvillimit të shoqërisë  siç është p.sh.Karta Evropiane për vetëqeverisje lokale.Strazburg.15.10.1985…..85.

_______________________________________________________
81.B.Krik  po aty f.58 dhe 59
82.B.Krik  po aty f.71
83.B.Krik  po aty f.72
84.B.Krik  po aty f.72
85.Prof.Dr.Esat Stavileci dhe ass.Agni Aliu ”Strukturat dhe metodat e
    e qeverisjes lokale” Tetovë  2002                         
                               


             3.8.Politika dhe interesi

Politika dhe interesi është shumë e saktë se kanë shumëçka të përbashkët,por është shumë me rëndësi që të dihet se çka  është politika dhe çka interesi dhe në veçanti të zbulohet apo demaskohet  interesi i caktuar që mbisundon politikën në kohërat e ndryshme.Sidomos në kohërat moderne politika ngërthen në vete  shumë paqartësi të ndryshme dhe është shumë vështirë të dihet se cili interes mbisundon.”Njëherit kjo e shpjegon sdhe dukurinë negative të pranishme në shoqëri bashkëkohore  në zhvillim,kur politika vihet në funksion të pasurimit privat të bartësve të saj dhe konsiderohet si rrugë e lehtë për tu  bërë i famshëm!”…86.Politika ngërthen në vete shumë interesa për deri sa  interesat e përgjithshëm,kombëtar,partiake shtetërore  thuhen dhe proklamohen haptas ,interesat e ndryshme grupore,individuale dhe të tjera gati asnjëherë nuk thunen  haptas,edhe pse është e qartë se ato nuk mund të shpërfillen.”Megjithatë, njerëzit merren me politikë për shkak  se kanë nevoja dhe interesa.Dhuntia e të folurit e mundëson  artikulimin,por nuk e zhduk ekzistimin apo paraqitjen e tyre, sikurse që politika nuk mund të reduktohet vetëm në format jo-luftarake të zgjidhjes së konflikteve….87


                        3.8.1.Interesi i  përgjithshëm

Çështja e interesit të  përgjithshëm në politikë është shumë e rëndësishme,për tu arritur objektivat e caktuara të pranuara për  të gjithë ato që preken në ato  interesa dhe në ate interes.Interesi i përgjithshëm nënkupton heqjen dorë prej  disa interesave dhe  karakteristikave të kombit në favor të të gjithëve por duke mos humbur atë që dëshiron dhe kur  këtë e bëjnë edhe të tjerët për  qëllime të përgjithshme.Çështja e Unionit Evropian e dëshmon një gjë të tillë,shumë shtete hoqën dorë prej valutave të tyre kombëtare,prej sovranitetit ekskluziv kombëtar et,etj  por kjo nuk d.m.th se ata nuk e kanë llogaritur se integrimi  evropian nuk do të thotë humbje por siguri dhe afirmim të vlerave te  reja.Sipas  Hans.J





__________________________________________________
86.Ukshi Hoti ”Filozofia politike  e çështjes shqiptare”Tiranë 1995f.7
87.U.Hoti po aty  f.13
Morgenthao, për të cilin  “kombi si tillë, nuk është entitet empirik”.Nga kjo premisë gjenerale ai e nxjer përfundimin se kombi është  abstraksion i numrit të individëve të cilët i kanë disa  karakteristika të përbashkëta.”Ajo që i bashkon  këta individë është tendenca për fuqi në plan të  brendshëm apo ndërkombëtar.Kombin e përbën pozita e tij gjeografike,pasuritë natyrale,kapacitetet industriale,teknologjia,morali dhe elemente tjera të ngjashme.Në të vërtetë kombin e përbëjnë të gjitha ato elemente që e përbëjnë shtetin…88.Shtetet e Unionit nuk d.m.th.  se    kanë hequr dorë për fuqi të brendshme dhe të jashtme aq më tepër me harmonizimin e interesave fuqia e brendshme do të ritet dhe sidomos ajo e jashtme.Forcimi i Unionit  Europian si qëllim i të gjitha shteteve anëtare dhe pretendentëve të ardhshëm është interes i përgjithshëm.

























88U.H   po aty  f.29 vep.e cit. Hans Morgenthao Politics Among Nations
    ,A.A,Knopf.N.Y.1967.f.97-100



            3.8.2. Interes  i  kombit

    Të meresh  me politikë  dhe të mos keshë parasysh interesat e kombit del sheshazi se ke interesa të tjera nga ato kombëtare.Ndërsa theksimi i tepërt i interesavve kombëtare rrezikon të të cilësojnë me atribute të ndryshme.Nuk d.m.th se edhe ato që nuk e theksojnë haptas interesin e kombëtar nuk  mbrojnë ate,por është e sigurtë se në kohën e integrimeve bile edhe kontinentale mbrojtja e interesave të kombit duhet bërë me një kujdes të theksuar.Mirëpo cilët janë interesat e kombit?-Është shumë me rëndësi të ketë një harmoni  politike për përcaktimin e interesave vitale të kombit.Zhvillimi i gjithmbarshëm  natyrisht se është një interes i të gjithëve mirëpo është po aq e rëndësishme që ky zhvillim të bëhet duke marrë parasysh edhe interesat e të tjerëve ,duke vendosur lidhje të sigurta bashkëpunimi në mes kombeve që historikisht janë në pikëpamje të njëjta dhe me kombet e tjera të gjenden pika bashkëpunimi.”Thënë në mënyrë më specifike ,kombi është njësia më e gjërë politike që nuk njeh asnjë superioritet politik…89.Çështja është pak më e koklavitur në rastet e shteteve  multietnike,mbrojtja e interesave kombëtare  është domosdoshmëri ,por kalimi prej mbrojtjes në cenim të të drejtave të tjerëve ka si pasoja  të shumëfishta.Në mjedise të tilla domosdo se duhet gjetur  interesat e shtetit,shoqërisë dhe kombit sepse “shteti në kontekst të këtyre  botëkuptimeve  njeh interesa dhe jo emocione”...90.Interesi  i kombit është që  të jetë i fuqishëm, ,të ketë ndikim,influencë dhe që të jetë garantues i sigurisë edhe në luftë edhe në paqë,përndryshe mbetet nën thundrën e politikave jo parimore  kombëtare.
       
                3.8.3 Interesi i popullit

     Interesi i kombit  është mbi ate të popullit dhe dallimet në mes nocioneve  “komb” dhe “popull” përcaktojnë edhe  karakterin e interesit.







89. U.H.po aty f.30 vep e cit.A.F.K Organski,World Politics,AA.Knopf,N.Y.1968 ed i II i reviduar f.18/7
90.U.K po aty f.90
                                         

Interesat e popullit gati se përputhen me ato të kombit  mirëpo ndodh që ndonjëherë në ndonjë periudhë kohore  interesat e popullit mos të  jenë në të njëjtën vijë me interesat  kombëtare p.sh. në periudhën e socializmit interesat e kombit shqiptar kanë qenë që Shqipëria të jetë në vijë politike  me perëndimin e sidomos me SHBA-të e jo me lindjen,mirëpo politika nuk i ka marrë parasysh interesat kombëtare ndërsa ato të popullit pjesërisht.Kanë mund që të kenë një  politikë më fleksibile edhe pse ka qenë shtet monist ta gjejnë interesin kombëtar që pas shembjes së sistemit,Shqipëria të ishte një pikë magnetike për të gjithë shqiptarët,por si duket pushteti respektivisht ruajtja e tij me çdo kusht ka qenë më interes se sa ai i popullit dhe kombit.”Andaj çdo burrë shteti që kërkon ti formulojë qëllimet e politikës  së jashtme dhe ti realizojë ato në praktikë doemos duhet ti marrë parasysh “disa kufizime të palëvizshme” që i nënkuptojnë  determinantet në fjalë”… 91, si duket  garniturat socio-komuniste këndej dhe andej nuk i kanë marrë parasysh interesat e popullit  (Konferenca e Bujanit) e lëre më interesat e kombit.Nën një organizim më të mirë politiko-ushtarak  e sidomos ushtarak  sot do të ishim në një shtet-komb.”I gjithë kombi në një shtet të vetëm”-lajtmotivi  i gjithë demokratëve të inkuadruar në PD dhe i Berishës.92.Interesat e popullit nuk mund ti nënshtrohen një individi grupi apo ideologjie që nuk bazohet në rrënjët e popullit e të vetë.”Borshin –pellazgët e thirën Bor’ dhe Shi’.93

            3.8.4. Interesi  personal

    Interesi personal në politikë thuajse asnjëherë nuk thuhet dhe nuk shprehet haptas,por është më se e vërtetë se nuk mund të fshihet  prej syve të opinionit  publik.






91.U.H  po aty f.27
92.Leka Borshi “Berisha  nuk  ka gabuar”(shmangie nuk do të thotë gabim)
     Tiranë 1999 f.19
93.L.Borshi  po aty  f.88




                                          

Interesi personal vullgarizon politikën,bën që ate ta urejë çdokushi çdokend sidomos kur përfshihet  me skandale të ndryshme korupcioni dhe afera të tjera.Interesi personal nënkupton lënjen menjanë të të gjitha interesave të tjera dhe abuzimi me politikën kryekëput për qëllime  private-personale, “kur politika vihet në funksion të pasurimit  privat të bartësve të sajë  dhe konsiderohet si rrugë e lehtë për tu bërë i pasur!”94.

3.8.5.    Interesi  i  grupeve

Interesat grupore  vijnë shumë shpesh në shprehje,sidomos në
Momente të mbisundimeve politike respektivisht të krizave politike.Interesat grupore sidomos dallohen brenda subjekteve politike  në tentimet për të sunduar rryma të caktuara.Interesat grupore janë të rezikshëm sepse sjellin monopolizmin e politikës dhe devijimet nga ajo që në të vërtetë deklarohet dhe programet përkatëse.Nuk është e rastësishme se akuzat  e ndërsjella politike të subjekteve dhe individëve në mes vetë subjektit janë të natyrës monopoliste për zënie funksionesh dhe pozitash. “Është e drejtë e  secilit të zgjedh rrugën e tij,por jo në kurriz të tjetrit,dhe as në kurriz të së vërtetës.”…95.

3.8.6.    Interesi  i shtetit

Interesi i shtetit parimisht është lehtë për tu përkufizuar në
zhvillimet moderne  demokratike.Në veçanti potencohet sundimi i ligjit dhe i së drejtës që nënkupton një  “shtet të mirë” dhe rrjedhimisht edhe interesi i i përgjithshëm është që të ketë një shtet të mirë.Interesi i shtetit është pak më  vështirë të përkufizohet në shtete  multietnike,rrallë grup etnik ngritet mbi të drejtat e veta etnike për shtetin(për të mos thënë asnjë) për veç individëve dhe kolaboracionistëve.Interesi i shtetit duhet të jetë i gërshetuar me të drejtat e të gjitha grupeve etnike me qëllim të një kohezioni të përgjithshëm.






94.U.K  po aty  f.7
95.U.K  po  aty f.95




Edhe pse  rallë shtet demokratik mund të nëpërkëmb  normat ndërkombëtare dhe të mbetet pa u ndëshkuar apo pa së paku nota diplomatike.Në rastet e kohezioneve të grupeve etnike është interes jetik i të gjithëve  për  të pasur një shtet në plotëkuptimin e fjalës demokratik. Interesi  i  shtetit në shtetet  kombëtare  si zakonisht  organikisht  është i lidhur me interesat kombëtare dhe të drejtat e  tjerëve përkufizohen në nivel të pakicave .”Në kuptimin e ngushtë shteti nënkupton  aparatin shtetëror(tërësinë e organeve individuale  e kolegiale me raporte hijerarkike,si tërësi të individëve- nënpunësve që punojnë në ato organe).Mrëpo,shteti është edhe subjekt në marrëdhëniet ndërkombëtare.Në kuptimin e e gjërë me termin shtet kuptojmë tërë shoqërinë të përfshirë me një organizim shtetëror,d.m.th jo vetëm aparatin shtetëror,por edhe teritorin dhe banorët nën pushtetin shtetëror të një vendi.”..96.Në aspektin e brendshëm garniturave të ndryshme më së shumti u intereson pushteti se sa anët e tjera të shtetit ndërsa në aspekt të jashtëm çdo shtet është i interesuar që të mos i shkilen interesat e tij dhe të jetë me imazh të mirë dhe i  çmuar.Mvarësisht prej shumë faktorëve dhe në rend të parë forcave politike shtetet këtë mundohen ta bëjnë duke  ia dhënë kahjet arritjes së këtyre qëllimeve  përmes programeve  të ndryshme.

            3.9.Politika   dhe   morali

    Çështja e politikës dhe  moralit është pak sa vështirë për tu kuptuar si duhet sepse ajo çka për dikë  paraqet diçka të moralshme dhe  politikisht të pranueshme,për dikë mund të mos  paraqesë dhe kundërta.Mirëpo veprimet praktike e sqarojnë këtë gjë pak më së miri dhe pikërisht  prej masave të  ndërmara ne mund të dallojmë ate që paraqet politikisht dhe moralisht më të pranueshme,në shoqëri.”Sipas mendimtrëve (formalistë) morali është është më fort çështje e qëndrimit që merr një person  ndaj një problemi  sesa  çështje e ndonjë tipari karakteristik të vetë problemit “…97.Natyrisht që politika është veprimtari  konkrete dhe njerëzit nuk është njëlloj të shohin



96.K.Salih po aty f.
97.Xhefri  G.Mërfi dhe Xhuls  L.Kolman “Filozofia e së drejtës “-Tiranë
    1992.f.83




                                              
                                          
një politikan se si  bashkëshoqërohet me ata që meren me punë jo shumë të pëlqyeshme dhe sidomos kur u dalin aferat e ndryshme.”Ky është  ndofta paradoksi moral i botës moderne:dëshira për të shprehur dënime absolute për disa të këqija (racizmi,seksizmi,tortura,shtypja) e shoqëruar me bindjen(ose frikën) se të gjitha argumentet tradicionale për një dënim të tillë janë ekspozuar si iluzione dhe supersticione.”..98.Prandaj nuk është krejt e njëjtë p.sh.kur pushteti (politika) nuk merr masat e duhura për luftimin e këtyre dukurive dhe kur pranë shtëpisë së Zotit i jepet leje një shtëpie publike ose në mes të një lagjeje banorësh pushteti mbyll sytë dhe në anën tjetër i akuzon për veprimtari të palejueshme.Prandaj nuk mund të quhet ndryshe për veç se thyerje të  moralit  nga këndi filozofik dhe thyerje të ligjit  nga këndi juridik.Nuk është  e moralshme që pushteti  për një pakicë (personash) ithtarë të lirisë së pakufizuar(anrkisë) të dëmtojë shoqërinë,prandaj politika duhet që ta kanaliozojë këtë dukuri dhe ti kufizojë e ndalojë dukuritë e tjera.Mosarritja e drejtësisë  hyjnore nuk d.m.th se duhet hjekur dorë prej tentimit dhe qëllimit  për të vendosur drejtësi dhe për të  mbisunduar  një shoqëri e moralshme,këtë mund ta bëjë një politikë e moralshme me politikanë të moralshëm.”Domosdo që shoqëria dhe shteti nuk mund jenë të shëndoshë kur nuk bazohen mbi drejtësi e moral.”..99.Politika përfshinë në vete shumë veprimtari të përditshme të cilat i përkasin vetë natyrës së politikës por  gjithashtu ngërthen në vete edhe angazhime të tjera sporadike.Nuk mbetet pa u vënë  re as edhe mënyra e jetesës,dhe gjëra e ndodhi të imta të përditshme.”Po qe se morali përfaqëson një aftësi për të jetuar si duhet,atëherë kushdo ka të drejtë të pretendojë se i përmbahet këtij morali.”…100.






_________________________________________________________
97.Xhefri G.Merfi  dhe  Xhuls  L.Kolman “Filozofia e  së drejtës” Tiranë
    1992.f.83
98.Xh.G.M  dhe  Xh.L.K  po aty f.85
99.Glen Tinder “Mendimi politik “-Tiranë 1993 f.159
100.G.T  po  aty f.162.
              

                          
                                  3.10.Politika  dhe  filozofia

  
    Për derisa politika është veprimtari konkrete pasi pretendon të zgjidh çështjet  praktike  të jetës së  përditshme si dhe çështjet madhore ,filozofia merret  me njohjen e shpirtit me natyrën e brendshme të gjërave që nënkupton një meditim më të thellë.Filozofi;( nga greqishtja, philos,i dashuruar.dhe sophia,mençuri),kërkim i urtësisë.Politikë, art  apo shkencë e punëve publike.Në një kuptim më të gjërë, shkenca e qeverisjes së shteteve...101.Politika merret me përkufizime  konkrete e ligjore duke synuar  rrumbullakësimin e fenomeneve shoqërore të     jetës së  përditshme. Me zgjidhjen e problemeve të natyrave të ndryshme dhe me rëndësi të ndryshme.Ndërsa ”filozofëve u pëlqen të flasin me terma të përgjithshëm për të drejtën e lirisë e   së të shprehurit”...102.,për veç kësaj filozofia nuk tenton të merret me zgjidhjen e problemeve  konkrete por  bën përpjekje të depërtojë në natyrën e brendshme të tyre.Si në politikë ashtu edhe në filozofi ekzistoinë  teori të ndryshme të cilat kanë për qëllim objekte njohjeje fenomenet  shoqërore,mirëpo me politikë mund të merret një numër më i madh i njerëzve,me filozofi qëndron puna pak më ndryshe,filozofia kërkon një pregaditje më të  gjërë dhe gjykimet në filozofi  janë të natyrës  së ”lartë shkencore” prej të cilave nxirren kuptime dhe nënkuptime të ndryshme,ndërsa politika është më e kapshme.”Edhe pse disa krijojnë politikë,të gjithë jemi të aftë të jgykojmë për të ” .. . Perikle...102.

                4.Demokracia    dhe    ekonomia

    Demokracia dhe ekonomia sikur kanë të njëjtin fat ato mund të lulëzojnë nëqoftëse nuk janë nën diktatin e politikave të gabuara qoftë,qoftë ozolacioniste, autoritare,diktatoriale,mos sundimit të ligjit dhe të së drejtës,keqpërdorimit të ndryshëm etj.-Vetë sundimi i demokracisë nuk d.m.th edhe sukses në ekonomi,ekonomia ka ligjet e veta të tregut të cilat mvaren prej shumë faktorëve kështu që demokracia është një teren i hapur ku ekonomia mund ta aplikojë lojën e vetë.Këtë



101.D.Zh. po aty f. 119 dhe 335
102.Karl R Poper.”Shoqëria e hapur hde armiqtë e saj”f.31.Beograd.1993
  
  

gjë e dëshmon ringritja e Europës së pas Luftës së Dytë Botërore.Si ndikon demokracia edhe në zhvillimin ekonomik më të shpejtë më gjërësisht mund të shihet në pjesën e dytë të librit të Uolltër Lakër-it .103.   Funksionimi i ligjeve të tregut në një shoqëri demokratike sjell edhe rezulltate ekonomike.Pas  Luftës së Dytë  Europa në pjesën më të madhe demokracinë e kishte vendosur kështu që edhe rezulltatet ekonomike kanë qenë evidente.”Evropa Perëndimore që ze 3 përqind të sipërfaqes tokësore të globit në vitin 1960  kishte rreth 9 përqind të popullsisë së globit.Ajo jepte çerekun e prodhimit industrial botëror,kryente 40 përqind të tregtisë botërore,duke qenë kështu tregu më i madh në botë.”..104.
    -Bota ende përballet me varfëri  ekstreme ku popullatës para  se ti interesojë regjimi dhe çështje të tjera të natyrës politike,demokratike dhe shpirtërore i intereson sigurimi i kafshatës  së bukës.Është mirë që demokracia të sundojë dhe  varfëria si dhe  ekonomia  e dobët mos të shërbejnë si preteks për përmbysje të demokracisë,por e kundërta,shpresat  duhen  të orientohen në një demokraci  funksionale ku ekonomia do ta gjejë vendin e saj.Rasti i  fajdeve në Shqipëri  ku  demokracia u përmbys duke u përdorur në mënyrë më të paskrupullt pakënaqësia e një kategorie përfituesish jashtë çdo ligji ekonomik dëshmon se demokracia dhe ekonomia duhet të ndihmojnë  njëra tjetrën...105.

















___________________________________________________________
103.Uolltër  Lakër   ”Evropa në kohën tonë ” 1945-1992 f.147-217
104.U.L  po  aty f.147
105.Afrim Krasniqi ”Rënia e demokracisë” Tiranë-1997 f.67





                         K A P I T U LL  I    I    IV    

  
        KRITERET  E   DEMOKRACISË

Demokracia si e arritur më e lartë e sistemit politik bashkëkohorë nuk mund të paramendohet pa disa kritere të saj.Këto kritere nuk janë vetëm të demokracisë por edhe të shtetit dhe sistemit të tij, shoqërisë në përgjithësi por zbatimi i tyre i dallon vendet në demokratike nga ato jodemokratike  apo ato me demokraci të zhvilluar në vende me demokraci në zhvillim.













                                                                  







                                        
  




                                            
                1.Sovraniteti

Çështja e sovranitetit është e analizuar nga autorë të shumtë të cilët thuajse kanë analizuar në thellësi këtë element të rëndësishëm.Vetë termi ”sovranitet” e ka prejardhjen prej latinishtes ”supremus” (i pavarun) dhe ”supremitas” (epërsi).Ndërsa  sipas Karl Shmitit definicioni i sovranitetit është ”Sovran është ai që merr  vendim për gjendje të jashtëzakonshme (përjashtim)..106.Sovraniteti si kriter i rëdësishëm i demokracisë është  analizuar nga  këndvështrime të ndryshme,kështu dallojmë,sovranitetin shtetëror,sovranitetin e  popullit dhe sovranitetin kombëtar.Që të tre këto qasje kanë  si qëllim të dëshmojnë pushtetin më të lartë,kështu edhe  autorët e ndryshëm  janë me mendime të ndryshme,kështu disa anojnë nga sovraniteti shtetëror,disa nga ai kombëtar e disa nga ai i popullit por është e vërtetë se asnjëri koncept apo qasje nuk mund ta përjashtojë  në tërësi tjetrin.Në kohën e integrimeve europiane nuk d.m.th se sovraniteti është cenuar apo ka humbur rëndësinë,por është e vërtetë se shtetet duke dashur që të arrijnë një peshë më të theksuar ndërkombëtare heqin dorë nga një pjesë e sovranitetit.”Për dallim nga shtetet anëtare të Këshillit të Evropës,në Unionin  Europian 15 anëtarët e saj hqin dorë  nga një pjesë  e sovranitetit  të vet shtetëror duke e ceduar atë në organizmin  supranacional-në krijim:UE-në....107.Procesi i integrimeve  dhe aleancave ndërshtetërore ekziston që prej lindjes së shteteve dhe kështu do të jetë edhe në të ardhmen.Teoricientëve u ka interesuar se kur sovraniteti është ulur me pëlqim dhe kur është  cenuar.Në kohën e demokracisë bashkëkohore  gjejnë vend tri konceptet mirëpo më së shumti vjen në shprehje  sovraniteti i popullit që nuk d.m.th se nuk merren parasysh edhe kuptimet e sovranitetit kombëtar dhe sovranitetit shtetëror.Asnjë shtet nuk pranon cenim të sovranitetit,por realizim të interesave.”Teoria e sovranitetit të popullit mbështet pikëpamjen sipas së cilës  sovraniteti është i ndarë në individ dhe se çdo individ është bartës i tij” ndërsa sipas ”Teorisë së  sovranitetit të kombit,sovraniteti i takon kombit në  tërësi ”...108.







106.Karl  Shmit ”Teologjia politike”.Shkup 1993 f.10
107.Blerim Reka  ”E drejta e Unionit Europian” Prishtinë 2000 f.79
108.K.Salihu  po  aty  f.202


Edhe në rastin e shqiptarëve mendoj se integrimet  europiane do të sjellin më shumë demokraci,forcim të sovranitetit të popullit dhe sovranitetit shtetëror dhe ngecje të sovranitetit kombëtar deri në antarsim të plotë,ndërsa pas antarsimit të plotë do të  kemi një forcim të sovranitetit kombëtar brenda Ue-së ( ngecje të sovranitetit kombëtar vijnë si  pasojë e mungesës së shtetit të përbashkët shqiptar,sepse Shqipëria dhe Kosova ende nuk janë në faza të njëjta të planeve të UE-së,në Maqedoni gjithashtu si  edhe në Serbi e Mal të Zi.Përndryshe sikur të jetonim në një shtet sovraniteti kombëtar do të vinte më së shumti në shprehje sepse tani shqiptarët jashtë Shqipërisë nuk mund ta realizojnë të drejtën e sovranitetit për mes referendumit,as edhe në Kosovë ndërsa një referendum  mbarëkombëtar kërkon shumë pregaditje të tjera).

            2.Kushtetutshmëria

    Së pari të themi se me Kushtetutë nënkuptojmë   ”-ligj themelor i një shteti me të cilin përcaktohet rendi politik dhe ekonomik e shoqëror i tij,ndërsa me Kushtetutshmëri –të qenët në përputhje me  kushtetutën..109.Kushtetutshmëria kuptohet në kuptime të ndryshme  kështu ajo nuk nënkupton vetëm të gjitha aktet e tjera  më të ulta që të jenë  në pajtim me kushtetutën,gjë që është edhe e domosdoshme por e gjithë ajo që në një  mënyrë a tjetër   prekin në kushtetutën.Kështu kushtetuta kuptohet në kuptimin juridik dhe në kuptimin  politik.Mvarësisht prej teoricientëve a janë  juristë,politikologë apo sociologë edhe kuptimet janë të  atilla.
    Kuptimi juridik apo më saktë pozitivo-juridik i kushtetutshmërisë nënkupton  pajtueshmërinë me kushtetutën e të gjitha akteve  më të ulta  se vetë kushtetuta.I gjithë rendi juridik duhet të jetë i lidhur në një hierarki të caktuar,ku nuk lejohet asnjë  mospajtueshmëri.
    Kuptimi politik – i kushtetutës paraqet veprimet e pushtetit sipas kushtetutës ku kriteret janë të caktuar dhe pushteti është i ndarë dhe i kufizuar ndërsa absolutizmi i ndaluar me  parime kushtetuese.Në një masë





109.Esat Stavileci  po aty f.8 (shtojcë fjalori)                              




                                                


të caktuar ky kuptim paraqet ballans politik i cili respektohet nga faktorët
 politikë qoftë të jetë kushtetuta e shkruar qoftë e pashkruar siç është rasti me Anglinë.Për veç këtyre dy  kuptimeve  ka  mendimtarë që i marrin për bazë të dy kuptimet dhe kështu japin kuptimin politiko juridik.Kuptimi politiko juridik merr për bazë  pushtetin,organizimin e tij, rendin juridik sundimin e ligjit dhe të së drejtës,pajtueshmërinë e akteve të tjera me kushtetutën dhe shumë karkteristika të tjera,të shtetit  dhe të së drejtës.

                     3.Ligjshmëria

    Kushtetuta është akt më i lartë juridik dhe si rrjedhojë të gjitha aktet e jera ligjore duhet të jenë në përputhje me kushtetutën.Mirëpo ka vende që nuk kanë kushtetutë të shkruar formalisht,(që nuk d.m.th se nuk vlenë parimi i i kushtetutshmërisë) mirëpo  parimi i kushtetutshmërisë respektohet.Parimi i  ligjshmërisë nënkupton përputhjen me kushtetutën(në vendet me kushtetutë të shkruar) si dhe vetë përputhshmëria ligjore që nënkupton veprimtarinë dhe punën e organeve të pushtetit në përputhje me ligjin.Parimi i ligjshmërisë nuk mund të anashkalohet në asnjë shtet,ndërsa respektimi i tij është çështje e shumë faktorëve.Respektimi i ligjshmërisë mvaret prej punës së organeve të pushtetit,në vendet demokratike ky parim respektohet në maksimum ndërsa në vendet e tjera dhe demokracitë në zhvillim shpeshherë ky  parim cenohet.Që mund të kuptojmë se ligjshmëria paraqet një parim politiko-juridik dhe se ekziston  në të gjitha vendet me kushtetutë të  shkruar dhe jo të shkruar.

                     4.Të drejtat  e  njeriut

    Të drejtat e njeriut janë një ndër kriteret themelore të demokracisë,demokracia nuk mund të paramendohet pa respektimin e të drejtave të njeriut ,çështja qëndron në ate se këto të drejta në demokraci as që duhen të diskutohen  për tu respektuar, por ato shteti e ka për obligim ti respektojë në qoftë se thirret demokratik.Të drejtat dhe liritë e 
njeriut janë kategori si e të drejtës së brendshme po ashtu edhe e së drejtës ndërkombëtare.Në demokracitë bashkëkohore këto të drejta thuajse janë finalizuar mirëpo nuk d.m.th. se këto të drejta nuk shkilen për ate qëllim janë miratuar një sërë aktesh ndërkombëtare...110.

                   5.Sistemi  zgjedhor

    Çështja e zgjedhjeve të lira dhe sistemit   zgjedhor paraqesin një komponentë shumë të rëndësishme dhe sidomos sistemi zgjedhor demokratik.Sistemi zgjedhor ua mundëson përfaqësimin qytetarëve në organet përfaqësuese të pushtetit shtetëror.Subjektet e ndryshme politike dhe  jopolitike i kushtojnë një rëndësi shumë të madhe sistemit zgjedhor sepse prej sistemit zgjedhor  mvaret se si do të jetë përfaqësimi.Sistemi zgjedhor sidomos ka rëndësi në shtetet multietnike sepse nëse aplikohet ndonjë sistem i cili favorizon  shumicën e popullatës pjesëtarët e grupeve të tjera etnike ndihen të diskriminuar pasi numri i votuesve për një përfaqësues do të jetë i ndryshëm.Ndërsa një ndër parimet e demokracisë është edhe përfaqësimi i drejtë i të gjitha grupeve etnike.Lidhur me sistemin zgjedhor teoria i kushton kujdes të drejtës së zgjedhjes së përgjithshme të drejtë dhe të barabartë.Demokracia bashkëkohore në vendet të cilat kanë të zgjidhura çështjet e pakicave etnike sistemet sistemet zgjedhore i kanë të përpunuara në atë mënyrë që mundësojnë përfaqësim të drejtë të të gjithëve.Numri i votuesve për përfaqësues është i ndryshëm mvarësisht prej numrit të deputetëve në parlament dhe prej madhësisë së popullatës.

        6.Pluralizmi, politik, shoqëror  dhe  ekonomik
        Demokracia nuk mund të kuptohet pa pasur pluralizëm në politikë,në shoqëri dhe në ekonomi.
  Pluralizmi politik nënkupton veprimin e më shumë partive  politike në skenën politike me qëllim të  marrjes, ruajtjes apo humbjes së pushtetit shtetëror,në një garë zgjedhore demokratike dhe të lirë. Partitë politike











110.”Të drejtat e njeriut në të drejtën ndërkombëtare” Tiranë 1994 dhe ”Përmbledhje aktesh ndërkombëtare ”Tiranë 1993.botim të Komitetit shqiptar të Helsinkit

me programet e tyre,me aktivitetet e tyre begatojnë jetën politike-demokratike të një vendi.Pluralizmi nënkupton zgjedhje pluraliste apo ndryshethënun shumëpartiake.Pluralizmi   nuk  mund në asnjë mënyrë të funksionojë pa parti politike dhe zgjedhje shumëpartiake.Zgjedhjet shumëpartiake janë pjesë e pandashme e demokracisë që përcaktojnë fituesin e zgjedhjeve dhe autoritetin demokratik qeverisës në  mandatin  e ardhshëm,prandaj si të tilla kanë një rëndësi kyçe në jetën pluraliste.
     Pluralizmi shoqëror nënkupton jo vetëm veprimin e partive politike por edhe të shoqatave,asociacioneve dhe individëve në jetën  demokratike e shoqërore të një vendi të caktuar.Roli i subjekteve të tjera jopolitike është veçanërisht i theksuar në   aktivitetet   jashtëpartiake dhe joshtetërore të cilat kontribuojnë në demokracinë me qëndrimet,sugjerimet si dhe mendimet e tyre.
    Pluralizmi  ekonomik nënkupton konkurencën e lirë ligjet e tregut,iniciativat private dhe shumë aktivitete të tjera ekonomike.Demokracia liberale ndryshimet rënjësore i ka pësuar mu në sajë të kërkesave ekonomike,edhe  ate me miratimin e dy akteve historike në Angli.”Peticionin mbi të drejtat,1688 dhe Akti mbi tolerancën,1689”..111 .

            7.Kultura dhe toleranca  politike

    Demokracia bashkëkohore me vetë  kuptimin e saj të sundimit të popullit për mes demokracisë parlamentare nënkupton që gara politike të zhvillohet në një atmosferë të tolerancës dhe të kulturës politike.Por çka nënkuptojmë me kulturë politike?-Kultura politike e një kombi përfshin vetitë e mëposhtme:qëndrimet ndaj autoritetit;besimet apo konceptimet rreth së vërtetës;një metodë logjike apo pragmatike për marrjen e vendimeve; ndjenjat  simpatisë,ftohjes,refuzimit,besimit apo mosbesimit;njohuritë dhe informacioni dhe vlerat themelore.. 112 .Prandaj kultura dhe toleranca politike nënkupton pranimin e pluralizmit,garave







111.A.Bajrami po aty  f.62
112.Laërence C.Mayer.”Politikat  krahasuese” Tiranë 2003 f.14

                                

zgjedhore,rezulltateve zgjedhore si dhe autoritetve që dalin prej atyre zgjedhjeve deri në tolerancën për të dëgjuar mendimet individuale të oponentit apo kujtëdo tjetër.Kultura politike është pjesë e vetë sistemit politik apriori pa dashur vetë individi p.sh,përfshirja në lista zgjedhore dhe e drejta për të dalë apo mos të dalë në zgjedhje pa presione dhe ndikime nga dikush tjetër.Toleranca politike nënkupton pranimin e ekzistimit të më shumë partive si dhe individëve me mendime të ndryshme që shoqëria i pranon si të tilla pa bërë ndonjë lloj presioni apo shantazhi  në dëm të tjerëve.

            8.Kufizimi   i    pushtetit

    Demokracia nuk d.m.th se mos të ketë  rend dhe rregull,kufizimi i pushtetit gjithashtu është një nga  kriteret e demokracisë që pushteti most ë keqpërdoret deri në absolutizëm apo edhe diktaturë.Çështja e kufizimit të pushtetit në demokraci as që vihet në dyshim,por pyetja është se në  deri në çfarë mase duhet të shkojë.”Ka më se dymijë vjet që është krijuar ideja  çuditërisht e përgjithshme dhe e qëndrueshme se qeveria duhet ta ushtrojë pushtetin e saj brenda disa kufijve të njohur e të zbatueshëm nga të gjithë.”…113 Kufizimet e pushtetit përfshijnë rregullat sipas të cilave qeveria apo pushteti në tërësi si duhet të funksionojë dulke caktuar kopetencat e njëri tjetrit.Në demokraci kufizimi i  pushtetit është plotësisht i  kuptueshëm por kufizimi  duhet të jetë i përcaktuar me norma  kushtetuese-ligjore.

                      9.Qëllimi i pushtetit

    Qëllimi i pushtetit asnjëherë nuk mund të kuptohet vetëm me analiza  të  njëkëndshme se p.sh.”qëllimi është që vetëm të qeveriset  por le  të jetë sit ë jetë” sepse  “ me pushtet nuk arrihet gjithçka; për










113.G.Tinder  po aty  f.122                                           

shembull,pushteti  nuk mund ta detyrojë njeriun të dojë dikë...114.Prandaj përkufizimi i qëllimit të pushtetit është paksa vështirë për tu bërë sepse përfshin në vete shumë  dukuri  interesa dhe qëllime.Qëllimi i pushtetit duhet të përfshijë në radhë të parë jetën e njerëzve sigurinë,paqën,tolerancën dhe mirëqenien.Qëllimi i pushtetit zvenitet kur nuk zgjidhen mjete dhe mënyra për marrjen e tij, prandaj qëllimi i pushtetit si kriter i demokracisë  nënkupton marrjen dhe realizimin e qëllimit për mes zgjedhjeve të lira demokratike dhe të drejtëpërdrejta.

            10.Respektimi  dhe  mbrojtja e pakicave

    Demokracia për veç sfidave të kuptueshme në funksionimin e sistemit në përgjithësi ndeshet  edhe me sfidën shumë më të ndërlikuar siç është ”respektimi dhe mbrojtja e pakicave” që ka pasoja të shumta për vetë demokracinë si dhe në marëdhëniet ndërshtetërore.Demokracia  për mes mkanizmave të saj është munduar ta zgjidh këtë çështje duke ua mundësuar pakicave pjesmarrjen në jetën shtetërore dhe shoqërore.Mirëpo kjo lëmi para se të jetë çështje e demokracisë është  çështje e marrëdhënieve ndërshtetërore,për këtë qëllim janë miratuar edhe konventa dhe traktate ndërkombëtare.Mirëpo në demokracitë bashkëkohore siç është rasti i integrimeve europiane dhe botërore kjo çështje ka kaluar  raportet e marrëdhënieve ndërshtetërore dhe paraqet një sfidë ndërkombëtare...115.

                   11.Subjektet  politike  

    Partitë politike zënë një vend kyç në demokraci,garat zgjedhore demokratike mbështeten kryesisht në garat ndërpartiake për ,pjesmmarrjen,marrjen dhe ruajtjen e pushtetit.Pasi parlamentin në tërësi asnjë subjekt nuk mund ta zotërojë për veç partive politike të cilat në garat zgjedhore shpalosin programet e tyre ku përfshijnë fenomene të shumtë që e karakterizojnë demokracinë.Demokracia pranon të gjitha  llojet e partive






114.G.Tinder  po aty f.145
115.Florence Benoit-Rohmer  po aty.


politike për veç atyre që synojnë të përmbysin  demokracinë pluraliste dhe të vendosin regjime jodemokratike apo në mënyra të ndryshme të abuzojnë me pushtetit deri në cenim të vlerave demokraike.”Krijimi dhe aktiviteti i partive politike në shtetin demokratik,parimisht është një proces krejt i lirë.Si rregull,në ligjin përkatës theksohet kërkesa e rëndësishme që veprimtarina dhe organizimi i brendshëm i tyre duhet të jetë gjithnjë në  përputhje me parimet dhe kërkesat themelore të demokracisë.”…117.Prandaj mund të themi se krahas faktorëve dhe kritereve të tjera partitë politike janë ato të cilët më së shumti i kontribuojnë  demokracisë dhe gjithashtu janë partitë  politike të cilat më së shumti mund mund ta dëmtojnë demokracinë kur në to fshihen  qëllime antidemokratike.

            12.Shoqatat e ndryshme joqeveritare

    Demokracia pluraliste nuk nëkupton vetëm veprimin e partive politike por edhe veprimin e shoqatave të ndryshme joqeveritare,të cilat luajnë një rol të rëndësishëm në jetën e përgjithshme demokratike.Rëndësia e shoqatave joqeveritare si kriter i demokracisë qëndron në pjesmarrjen e tyre në aktivitete të ndryshme qoftë që kanë të bëjnë direkt me sferën e pushtetit  ose jo , dhe më së shumti në sferën shoqërore  humanitare njerëzore.Shoqatat e tilla me mendimet ,qëndrimet si dhe sugjerimet e veta ndihmojnë dhe begatojnë atmosferën deokratike.

            13.Shoqatat e ndryshme  profesionale

    Shoqata e ndryshme profesionale kanë një rëndësi theksuar në shoqëritë demokratike,ato për mes aktiviteteve të veta mund që edhe direkt të ndikojnë në politikat e qeverisë.Shoqatat profesionale mund të jenë një oponencë e fuqishme ndaj qeverisë  kur konsiderojnë se qeveria shkel interesat e tyre.Qeveria  nuk mund të anashkalojë në tërësi qëndrimet e shoqatave të tilla sepse të tilla formohen gati se për çdo lloj







117.Xhezair Zaganjori “Demokracia dhe shteti i së drejtës” Tiranë  2002
       f.186





                                               



profesioni,prandaj qeveritë demokratike u kushtojnë kujdes shoqatave të tilla.

                14.Iniciativa  e lirë
  
    Do të ishte e pakuptimtë demokracia nëse ndokujt do ti ndalohej iniciativa e lirë(popullore) nëse ajo ndërmeret sipas ligjit.Si kriter i demokracisë iniciativa e lirë paraqet të arriturën më të lartë  sepse individi apo grupet e ndryshme janë plotësisht të lirë në veprimet e tyre.Edhe pse iniciativat e lira për çështje  më të vogla shpejtë ia arrijnë qëllimit,për çështje të mëdha deri në ndryshime kushtetuese si zakonisht kalohet nëpër procedura më të vështira ku vehet në funksion gati i tërë aparati shtetëror.Esenca e iniciativës së lirë në demokraci qëndron më së shumti në të drejtat  civilo-politike të individit me çka përputhen në tërësi parimet teorike me veprimet praktike demokratike.Ky kriter në shtetet kombëtare thuajse nuk paraqet problem.Vështirësitë dalin në shtetet e përziera multietnike,ku një grup apo disa grupe etnike mund të ndërmarrin iniciativa kundër grupit apo grupeve të tjera.Në kësi rastesh çështja vështirësohet kur inkuadrohen edhe strukturat politike  qoftë të pozitës apo opozitës dhe iniciativa e lirë kalon në iniciativë politike respektivisht  iniciativa qytetare  përdoret si mashë e politikës.Nëse  potencojmë  rastin e  Maqedonisë do të shohim se Kushtetuta dhe ligjet janë duke u interpretuar në mënyrë voluntariste.Nuk bëhet fjalë për respektim të ligjeve por bëhet fjalë për matje të forcave politike dhe fuqisë ndëretnike si pasojë e konfliktit ushtarak dhe ndryshimeve kushtetuese.Disa haptas disa në heshtje duan ta kthejnë çështjen shqiptare ku ka qenë në tavolinën e pakicave ,edhe pse  Maqedonia  40% të popullatës e ka jomaqedonase.Prandaj iniciativa për referendumin  kundër projektligjive për ndarje territoriale dhe përdorimin gjuhës shqipe paraqet një farsë se gjoja  më shumë fitojmë se sa na takon.Sipas nenit 7.të Kushtetutës së  Maqedonisë gjuha shqipe duhet të përdoret në të gjithë







                                                    
                                              

territorin  e Maqedonisë në nivel qendror,ndërsa në nivel lokal në të gjitha komunat ku banojnë shqiptarë,pasi shqiptarët në Maqedoni  janë mbi 20%,ndërsa, në komunat ku nuk shqiptarë vendosin organet komunale për gjuhën e atyre që janë nën 20%  dhe jo për shqiptarët pasi shqiptarët në nivel republike janë  mbi 20%.Këtu shihet interpretimi dhe zbatimi voluntarist i Kushtetutës dhe ligjeve.Neni 73-e lejon iniciativën e lirë për referendumin por jo për çështje ndëretnike pasi  Neni131-shprehimisht e ndalon këtë gjë pa pasur shumicën e shqiptarëve.Ky projektligj nuk ua mundëson shqiptarëve përdorimin  e gjuhës në tërë territorin,ndërsa  maqedonasit ankohen pse do të përdoret nëpër vendbanimet shqiptare  d.m.th ata duan ta ndalojnë përdorimin e gjuhës edhe në vendbanimet shqiptare.Ky projektligj është një notë kaluese por nota kaluese duhet të rikonfirmohet dhe jot ë anulohet.Nëse arrin që me referendum ta anulojnë këtë projektligj ata do ta përsërisin këtë praktikë edhe në projektligjet e tjera.Poe çështja qëndron  në ate se këtu më nuk kemi të bëjmë me demokraci  por me majorizim etnik  d.m.th  maqedonasit janë më shumë  dhe mund tu fitojnë në këtë mënyrë, si hakmarrje ndaj rezistencës së armatosur.Demokracia konsesuale (për çshtje ndëretnike) kthehet në demokeaci majorizuese e cila është e ndaluar  me kushtetutë.Një grup etnik  tjetër nuk mund të vendos për një grup etnik tjetër.Prandaj maqedonasit kanë të drejtë të mbajnë referendume për mes iniciativave të lira dhe iniciativave të tjera por jo për nenet  që  rregullojnë  marrëdhëniet ndëretnike  pa pasur  pëlqimin edhe të shqiptarëve.Pasi jetojmë në ballkan dhe në këto shtete gjithçka është e mundshme ,nëse eventualisht hudhet projektligji i miratuar dhe bisedat kthehen  në fillim  për gjuhën shqipe  kjo do të jetë një thyerje flagrante e Kushtetutës dhe shqiptarët nuk kanë se cfarë do të kërkojnë.Përndryshe nëse prej fillimit i fillojnë bisedat edhe pas thyerjes së kushtetutës shqiptarët do ta  tregojnë papjekurinë e tye të gjithanshme.Iniciativat e tilla mund të rrjedhin prej vetë strukturave politike ndërsa iniciativa e lirë përdoret si  “dorëz”,kjo është demokraci me dorza.Në këtë mënyrë tentohet të anashkalohet çështja shqiptare.
                                 

                                          
Si ta lejojnë të gjithë faktorët politik dhe jopolitik këtë lojë maqedonase faji do të jetë te shqiptarët pse e kanë lejuar dhe pse e lejojnë një gjë tillë  në dëm të interesave kombëtare për hesape të cilat ata i dinë.Majorizimi i tillë etnik ka domethënie të qartë pa hamendje:”Ne maqedonasit nuk ju duam por s’kemi se  çka tu bëjmë,ndërsa  ju nuk keni mundësi të shkëputeni.” Shqiptarët duhet ta dëshmojnë të kundërtë  nivelin kombëtar.

            15.Përgjegjësia  politike

    Çështja e përgjegjësisë politike në demokraci është  e përkufizuar për mes rrugëve parlementare dhe si zakonisht përfundon me tërheqjen qoftë individuale apo edhe kolektive.Demokracia nuk d.m.th se individi nuk i nënshtrohet sanksioneve të ndryshme,por kur jemi te përgjegjësia politike për veç me dorëheqje ose shkarkim si zakonisht sanksion më i rëndë është humbja e zgjedhjeve.Nëse vjen deri te përgjegjësia para zgjedhjeve si zakonisht përdoren mekanizma ligjorë demokratik (në rastet e dhunshme çështja është më e ndërlikuar që kërkon një qasje më të thelluar) ndërsa   zgjedhjet shërbejnë si test dhe sprovë për politikën e udhëhequr dhe rezulltatet e aritura.Prandaj nëse jo direkt humbja e zgjedhjeve në mënyrë të tërthortë mund të kuptohet edhe si përgjegjësi  politike, nënkuptohet në  zgjedhje të lira të drejta dhe demokratike.

            16.Asociacionet  e ndryshme
Asociacionet e ndryshme për mes mendimeve të veta dhe sidomos bashkëpunimit të  ndërsjellë kontribuojnë në ritjen e kulturës politike.Si zakonisht themelohen me qëllime joprofitabile dhe aktiviteti i tyre shkon në drejtim të kapërcimit të vështirësive të ndryshme për mes aktiviteteve konkrete në rastet e paraqitjes  së  mosmarrëveshjeve të ndryshme. Ndihmesa e këtyre qëndron në afrimin e alternativave për kapërcime të dallimeve të ndryshme për mes organizimit  të takimeve të ndryshme  ku pjesëmarsit mund të shprehin mendimet e veta.Asociacionet ndihmojnë në organizimet e takimeve, afrimin e qëndrimeve , thirrjen e individëve me pikëpamje të njëjta në  forume të ndryshme etj,etj



       




               








                                  K A P I T U LL I   I   V


                         TEORIA   E     VENDIMMARRJES

 Çështja e vendimmarrjes është e një natyre shumë më të ndërlikuar se sa duket  në shiqim të parë .Të marrësh vendime edhe nuk është aq e lehtë sepse çdo vendim do të ketë  pasojat e veta në rastet e rezulltateve pozitive  lëvdatat dhe uratat nuk do të mungojnë në rastet e ngecjeve dhe dështimeve përgjegjësia bie mbi  vendimmarësin,dhe në të tilla raste  askush nuk don të marrë mbi vete fajësinë bile edhe vendimmarrësi  mundohet të nxjerret prej  vështirësive në mënyra të ndryshme.Demokracia e parë si liri pa kufi  mund të ketë pasoja shumë të hidhura edhe atëherë kur nuk  merren vendime  edhe atëherë kur merren vendime të gabuara.Gjithsesi njerëzit janë të prirur të marrin vendime që  mendojnë se do të sjellin rezulltate positive mirëpo në rastet e kundërta sikur i iket reziqeve të asaj që është vendosur.Çështja është ende më e ndërlikuar kur vendoset për fatet e një kombi, njerëzit presin guxim,maturi,urtësi,trimëri,dinakëri thjeshtë presin daljen prej situatave të vështira,këto vendimmarësi duhet ti ketë parasyshë.


















                                           

      
                                                    

                         1.Natyra e  vendimeve  politike

    Politika paraqet një  veprimtari në të cilën don apo s’don dikush çështja e marrjes së vendimeve është e pakalueshme.Nuk paramendohet politika pa marrë vendime prej atyre më të ulta deri në ato më të  larta (hyrja në luftë) Politika paraqet një ndër  elementet esenciale të demokracisë dhe prej shumë vendimeve politike mvarren zhvillimet demokratike.Një vendim politik mund  të shkaktojë pasoja shumë pozitive për demokracinë po ashtu siç mund të shkaktoje edhe pasoja negative,(p.sh. dalja apo mos dalja në zgjedhje,ndryshimi apo jo i kursit politik,i ligjeve të ndryshme,koalicioneve qeverisës etj,etj.)
    Për mendimin tim natyra e vendimeve politike mund të ndahet në dy lloje:-1)vendime luftarake dhe në     2)vendime joluftarake
     1.vendime politike  janë të natyrës luftarake atëherë kur vendoset të hyhet në konflikt  të armatosur  pavarësisht se a është shpallur  lufta formalisht apo jo sepse ngjarjet janë krejtësisht të ndryshme nga ato të jetës politike,mungesa  e vendimeve formale politike-ushtarake shërben si  mekanizëm  mbrojtës për veprimet  ushtarake.
    2.vendimet politike joluftarake-janë të gjitha ato vendime të cilët nuk kanë pasoja të prodhimit të konflikteve ushtarake dhe që problemet dhe vështirësitë tentojnë ti zgjidhin me mjete joluftarake.
Vendimet politike që në demokraci nënkuptohet si vendime joluftarake si zakonisht kanë efekte dhe pasoja për mbarë shoqërinë ato mund të jenë të karaktereve të ndryshëm dhe të llojeve të ndryshëm…118.Por nuk d.m.th se të gjitha vendimet  në demokraci  kuptohen si joluftarake sepse  luftërat  e ndryshme që zhvillohen ne mes vendeve të ndryshme qofshin demokratike apo jodemokratike dëshmojnë se vendimet e tilla  janë marrur dhe se është çështje tjetër se a është shpallur apo jo.Demokracia nuk e ka zgjidhur edhe  pushimin apo shuarjen e konflikteve  ushtarake ,ato janë zhvilluar dhe mund të zhvillohen edhe në të ardhmen…119.



118.E.Stavileci   po aty   f.249-253
119.Xh.Sartori   po aty    f.226-228
              2.Rreziqet e jashtme dhe kostoja vendimore

    Vendimet politike kanë edhe  rreziqet e tyre si dhe koston e tyre që ndonjëhërë mund të jenë shumë të larta.Rreziqet e jashtme janë shumë më të rrezikshme për vetë faktin se kanë të bëjnë me shoqërinë dhe vendimet  e tilla  detyrimisht se do të godasin një shtresë të caktuar të popullatës që mund të përcillen edhe me dëme ,trazira dhe humbje të ndryshme.Politika këto  duhet ti  llogarisë mirë para se të marrë  vendim të caktuar.Mvarësisht se vendimet a do të jenë interne (të brendshme) që kanë të bëjnë vetëm për strukturën e caktuar politike apo eksterne (të jashtme ) për mbarë shoqërinë edhe kostoja do të jetë e tillë.Meqenëse  vendimet politike nuk janë të natyrës së leht sepse përcillen me një sërë vlerësimesh paraprake dhe të pastajshme (kritika ,qëndrime,protesta,kundërshtime,lëvdata,përkrahje etj ,etj)  dhe si zakonisht kopetencat dhe procedura janë të caktuara që më parë si dhe mënyra e marrjes.Mvarrësisht prej vlerësimit të peshës së vendimit që do të duhet të merret caktohen edhe kopetencat,organet si dhe procedurat.

            3.Rezulltatet  dhe  kontekstet vendimore

    Çështja e vendimeve  politike nuk mund të kalojë pa rezulltate të cilët mund të jenë pozitiv negativ apo mbetje në vend status-quo.Vendimi i caktuar politik detyrimisht sjell edhe rezulltate konkrete.Rezulltati pozitiv është pasojë e punës së mirë respektivisht politikës së mirë,nuk mund të ketë rezulltat të mirë si pasojë e vendimeve të paprogramuara,të pastudjuara mirë e mirë  dhe e kundërta puna e dobët,organizimi i dobët,vendime të paplanifikuara sjellin rezulltate jo të mira.Status quo-ja paraqet një gjendje të vëzhguesisë pa marrë kurfarë vendimi për ti lëvizur gjërat përpara.Çështja thellohet kur duhet të analizojmë  se kush  cilin rezulltat e konsideron pozitiv dhe kush cilin rezulltat ekonsideron negativ  apo mbetje në vend.Nëse gjërat  janë llogaritur që prej përpara dhe janë caktuar kriteret ,objektivat që duhet  përmbushur  dhe











arritur, mosmarrëveshjet janë të tejkaluara.(Kjo është si klubet futbollistike, të mbetesh në ligë ,të jesh në mes të tabelës,të sigurosh dalje në arenë ndërkombëtare,të fitosh kup apo të bëhesh kampion brenda dhe jashtë etj,etj, që në fillim të vitit përcaktohen objektivat dhe fundi mos të sjell komplikime dhe eventualisht ndonjë rezulltat më i mirë është i mirëseardhur).

            4.Demokracia    bashkëshoqërore

    Çështja  e vendimeve politike në demokraci vështirësohet kur keqpërdoret shumica (nëpër organe dhe forume të ndryshme deri në parlament) dhe ekziston mundësia reale që  shumica të dështojë si rezulltat i demokracisë mazhoritare.Në ato raste nuk merret  parasysh interesi më i gjërë,si dhe demokracia konsesuale por vetëm interesi i pushtetit për të qeverisur.Për dallim prej demokracisë mazhoritare dhe konsesuale demokracia bashkëshoqërore  merr parasysh dhe ka në programet e saja interesat e pakicave të cilat janë  në numër  të vogël,sa që ndonjëherë nuk arrijnë të përfshihen në organet përfaqësuese.Demokracia  bashkëshoqërore për veç interesit për të qeverisur d.m.th marrjes së vendimeve për të  dalë në zgjedhje,për ti fituar ato dhe për të qeverisur,merr për bazë edhe  interesat e pakicave të ndryshme të cilat edhe pse demokraci numri i tyre i vogël ua pamundëson plotësimin e normave ligjore për tu prfaqësuar në organet përfaqësuese.Demokracia bashkëshoqërore ndërton mekanizma të tillë që ato (pjestarët e pakicave) ta gjejnë veten në ambient demokratik nëpër organet e tjera shoqërore deri në ato më të larta shtetërore.

            5.Roli i liderit nëvendimmarrjet

    Politika prej të gjitha veprimtarive të tjera gati se më së shumti e mbisundon ambientin demokratik,kjo si pasojë e asaj se politika udhëheq
dhe drejton formën më të lartë të organizimit të shoqërisë njerëzore –shtetin.Po ku është roli i liderit  në këtë ambient dhe sidomos në vendimmarrjet?-Theksuam edhe më sipër se kopetencat janë të caktuara,procedurat gjithashtu,por çështja qëndron në faktorë të tjerë siç janë,argumentet e mjaftueshme,informacionet e sakta,pasojat në të ardhmen,përfitimet politike etj,etj.Roli i liderit, qoftë i kryetarit të shtetit kryetarit të partisë politike apo liderëve të tjerë deri në udhëheqësit  e rangut më të ulët të organeve të ndryshme shoqërore e shtetërore qëndron në nxjerrjen  prej situatave të palakmueshme dhe tejkalimin e vështirësive.Çdo lider që bën tejkalimin e situatave të tilla dhe vlerësohet me rezulltate pozitive  natyrisht  që ia zgjat rrugën e sukseseve,vetes,strukturës dhe shoqërisë.Roli i liderit veçohet për më shumë arsye mirëpo më e rëndësishmja  besimi që kanë në të përkrahësit dhe simpatizuesit e toj.Përkrahja,besimi,shtytja,stimulimi janë faktorë ndihmës, përndryshe lideri duhet të dijë  se kur çfarë vendimesh të marrë dhe njëkohësisht të mbajë përgjegjësinë.Për deri sa të gjithë presin prej liderit , nga ana tjetër liderit i mjafton përkrahja.

                6.Zëvendësuesit  e  liderit

    Roli i liderit vjen në shprehje më së shumti në situate të vështira, pikërisht situatat e vështira nxjerrin në pah shkathtësitë e liderit si dhe vjen në shprehje ajo që quhet “politika është art  i së  mundshmes “.
 Mirëpo në gjithë këtë ku qëndron roli  dhe vend i zëvendësuesit të liderit, (në përmasa të larta si  zakonisht kopetencat përcaktohen që më parë).Kur të gjithë presin prej liderit është e domosdoshme që të parashikohen situata të palakmueshme (rasti i Maqedonisë,vdekja e kryetarit të shtetit  dëshmoi paqartësi të shumta që është rasti i rallë p.sh.Kryetari i parlamentit e zavendëson në periudhë prej 40-ditësh dhe brenda kësaj kohe duhet të jetë zgjedhur  kryetari i ri respektivisht të shpallen zgjedhjet,të zhvillohen ato dhe të zgjedhet kryetari i ri.        
Në rastet kur nuk mund të zhvillohen zgjedhje apo shkaqe të tjera të mosmbledhjes së  parlamentit,kush e zavendëson nuk dihet.Ose në situata të mospasjes mundësi të mbajtjes së mbledhjes së Gjykatës Kushtetuese për konstatimin e fakteve për ndërprerjen e funksionit kryetar i shtetit,gjithashtu zgjidhje nuk ka.) Është mirë që gjithmonë të mbisundojnë  situate të mira  mirëpo,ja që nuk është ashtu, prandaj çështja e zavendësimit të  liderit në situata të përcaktuara  qartë sit ë rrezikshme duhet të përcaktohen me kritere të automatizmit për periudha  të përcaktuara kohore.P.sh.në rast të pamundësisë së konstituimit të parlamentit,mbledhjes së qeverisë dhe zhdukjes së kreut të shtetit si të veprohet në raste të tilla?-Mendoj se është e domosdoshme këto kritere të jenë të përcaktuar  si për struktura shtetërore gjithashtu edhe për struktura partiake.Do të zgjidhet për mes  zavendëskryetarëve,nënkryetarëve apo ndonjë forme tjetër është çështje e strukturave për të cilat bëhet fjalë.














            K A P I T U LL I    I     VI


    OPINIONI   PUBLIK   DHE   GRUPET   E   INTERESIT

    Çështja e opinioneve dhe grupeve të interesit zgjon një interesim të veçantë  në demokraci.Nuk është   e njëjtë se si do të priten në opinion  veprimet e ndryshme të strukturave të caktuara qeveritare dhe joqeveritare.Po ashtu interesimet e opinionit nuk janë për tu hudhur në tërësi sepse ato përmbajnë mesazhe të ndryshme për punën e organeve shtetërore dhe organeve    joshtetërore  bile edhe të individëve.Opinionet janë nga më të ndryshmet qoftë për të mirë qoftë për të keq.
    Grupet e interesit gjithashtu zgjojnë interesim të theksuar dhe për veç grupeve të interesit kemi edhe grupet për presion,mirëpo grupet e interesit si zakonisht arrijnë që të imponohen  më me sukses se sa grupet për presion.Grupet e interesit  si dhe ato për presion arrijnë që të ndikojnë në vendimet qeveritare si dhe organet e tjera shtetërore.Si zakonisht i  bashkojnë pikëpamje të njëjta për ndonjë problematikë



















 
          
1.Formimi i opinioneve
    Çështja e formimit të opinioneve është shumë e rendësishme në demokraci dhe sidomos se prej kujt rrjedhin ato.Kështu nuk është krejt e rëndësishme se çka do të thotë dikush për diçka,çfarë mendimi do të shfaq apo do të heshtë,dhe sidomos mvarësisht prej pozitës që ka në shoqëri (që për dikë mund të paraqesë një figurë me peshë e për dikë tjetër  një kurgjë hiç).Gjithashtu fjala e njëjtë apo opinioni i njëjtë nga njerëz të ndryshëm peshon në mënyrë të ndryshme ,apo mendimet e ndryshme të individëve të një rangu (p.sh.gazetarët) nuk vlejnë njësoj.Sipas mendimit tim opinionet formohen nga shtresa të caktuara të shoqrisë edhe ate: -sipas kriterit ekonomik             
                        -nga shtresa e pasur ,e mesme dhe e varfër
                    -sipas kriterit politik-elita politike (pozita dhe opozita)
                dhe analistët politik.  
               -sipas kriterit arsimor-elitat intelektuale,ekspertë,
              shkrimtarë,publicistë të njohur  dhe
               -opinionet e lira –nga  individ  të ndryshëm.

”Opinionet nuk janë të lindura,nuk lindin ga asgjëja”..120 ato i shkaktojnë shkaqe të ndryshme me çka lindin edhe pronocimet e caktuara  dhe kështu formohen opinionet.

            2.Opinioni publik dhe qeverisja me pëlqim

    Opinionet që rrjedhin prej elitave politike nuk është  interesante se analizohen në mënyra të ndryshme,aq më tepër kur kanë të bëjnë me çështje konkrete të interesit të përgjithshëm(p.sh. mbi arsimimin e popullatës).Opinionet shprehen që prej përpara sidomos për qeverisjen në të ardhmen.Nuk është e rastësishme që para mbajtjes së zgjedhjeve shtypi pushtohet nga opinionet  e politikanëve për të sqaruar pozicionet e tyre, p.sh.do të koalicionojmë me këto apo ato,do të qeverisim bashkë apo vetë,do të njihen zgjedhjet apo jo etj,etj.Çështja e prononcimeve me






120.Xh.Sartori po aty  f.99-144





  

qëllim të sqarimit të qëndrimeve qoftë të kaluara apo në  të ardhmen është në funksion të përfitimit të elektoratit për të  qeverisur.Prandaj edhe kur zgjedhjet janë të humbura dhe të papranuara me vetë kalimin e kohës dhe pjesmarrjes në kreimin e opinioneve të ndryshëm,kritika analiza etj,etj, dëshmohet interesimi  se si  qeveriset dhe për të qeverisur.Është si rregull se të gjithë ato që marrin pjesë në zgjedhje duan të fitojnë dhe të qeverisin dhe kush i fiton zgjedhjet edhe qeveris,që d.m.th se njëherë ka pëlqim për të marrë pjesë në zgjedhje pastaj për të qeverisur ai që ka fituar dhe për ti pranuar ato nga ata që i kanë humbur-kjo nuk do të thotë gjë tjetër për veç se qeverisje me pëlqim.Çështja vështirësohet kur fitohen zgjedhjet dhe përdoren për qëllime të tjera dhe vjen deri te ngecja e demokracisë.Nëse cekim  rastin e Maqedonisë është interesante se deri më tani kanë gjetur gjuhë të përbashkët subjekte të caktuara politike, por në rastë të caktuara partneri  qeverisës shqiptar caktohet nga pala  maqedonase (edhe pse nuk ka numër të mjaftueshëm deputetësh apo ka numër simbolik mund të marë pjesë në qeveri nëse pajtohet pala maqedonase).Nëse fitojnë subjekte etnike me orientime të ndryshme programore  kombinimet qeverisëse bëhen sipas rethanave pragmatike dhe jo parimeve shkencore dhe politike.Në situata të tilla në mes subjekteve shqiptare dhe atyre maqedonase  sipas teorisë politike nuk mund të ketë qeveri  koalicioni që d.m.th se koalicionet duhet të ndërtohen sipas përputhjes së programeve .
Në situata të tilla palës fituese shqiptare nuk i garantohet qeverisja d.m.th pjesmarrja në qeveri  është e pamundur nëse respektohen  kriteret politike programore.Natyrisht  pjesmarrja në  parlament  dhe pushtetin  gjyqësor  bëhet përmes mekanizmave të tjerë,Marrëveshja e Ohrit  përmes ndryshimeve kushtetuese  mundëson  plotësimin e disa pikave edhe pa marrë pjesë në qeveri për mes  mekanizmit të votimit  për ligje të caktuara ku kërkohet pëlqimi  i  shumicës së  bashkësive.Prandaj është e rëndësishme që spektri i djathtë dhe i majtë duhet ti qartësojnë programet e tyre qoftë nga pala shqiptare qoftë nga pala maqedonase, kur veç pranohet  shteti dhe sistemi i  tij shtetëror.Zhvillimet e ardhshme duhet të sjellin edhe ide të reja dhe jo politikanë të rij,por me  qëndrime dhe ide të vjetra.




    3.Autonomia  kundrejt  heteronomisë së opinionit   publik
   Është shumë domethënëse se si lindin opinionet, të pavarur,në mënyrë autonome apo lindin si pasojë e proceseve  të ndryshëm heterogjen dhe merren  dhe merren  e përpunihen si të tillë.Çështja e opinioneve autonome  politike  është  domethënëse  sepse tregon nivelin politik për shumë procese.Të kesh opinion politik autonom d.m.th të mos biesh nën ndikimin e kurkujt.Opinioni publik si zakonisht mbisundohet nga opinionet politike prandaj gjetja e burimeve të opinioneve është shumë me rëndësi.Në kohën e sundimit të shtypit është vështirë të mos biesh nën ndikim të opinioneve të shtypit.Opinionet e tilla të shtypit si zakonisht përpunohen nëpër ambiente të ndryshme dhe gështu gëlltiten nga individ dhe masa e gjërë.Prandaj kundrejt heteronomisë së tillë të opinioneve,opinioni autonom sjell freski,hap diskutime të reja,përpunime të opinioneve heteronome etj. Formimi i opinioneve natyrisht se nuk lind vetëvetiu pa patur ndonjë shkas apo arsye por çështja qëndron në sundimin e opinionit autonom kundrejt  heteronomisë.Shtypi lidhur me opinionet në masë të gjërë ka rol të pazavendësueshëm, ndërsa në shtresat më të larta dhe në ata që krijojnë opinione prej të cilëve lindin opinione,ndikimi është relativ.

                4.Grupet  e   interesit
    Grupet  e interesit zënë vend të rëndësishëm në shoqëri,ndërsa në demokraci e kanë gjetur veten shumë mirë.Grupet e interesit tubojnë individë me pikëpamje të njëjta apo të përafërta.Qëllimi i grupeve të interesit është që të kenë ndikim në shoqëri deri në organet  vendimmarrëse qeveritare.Ato themelohen për qëllime dhe interesa të caktuara.Mund të jenë grupe të gjëra që ngërthejnë në vete masa të gjëra siç mund të jenë edhe grupe të vogla me qëllime kryekëput politike.Edhe pse partitë politike zënë vendin kryesor kryesor në demokracitë bashkëkohore prapëseprapë ato përfshihen edhe në grupin e interesave dhe paraqesin grupin më karakteristik.Grupet e interesit janë të llojeve të ndryshme,kështu ato ndonjëherë mund të paraqiten faktorë shumë i rëndësishëm në shoqëri.
    Ndërsa grupet për presion janë të një  niveli pak më të ulët se grupet e interesit për vetë faktin se ato mund të ekzistojnë brenda vetë grupit të interesit p.sh.brenda partisë politike,sindikatës,shoqatave et,.Edhe pse kanë të njëjtat qëllime dallimi qëndron në fuqinë e ndikimit, grupet për presion ka raste kur nuk marrin pjesë drejtëpërsëdrejtë në procese të ndryshme mirëpo ndikimi i tyre nuk mund të injorohet. Grupet për presion si zakonisht mbështesin grupet e interesit me pikëpamje të njëjta apo ndikojnë në vendimet e grupeve të  interesit me pikëpamje të ndryshme..


               K A P I T U LL I    I    VII


          ÇFARË   NUK   ËSHTË   DEMOKRACIA  

    Nëse sqarimet shkojnë në drejtim të zbërthimit të asaj  që  quhet demokraci dhe të asaj se si  sundohet  në demokraci gjithçka  që është e  kundërta e dmokracisë  dhe që sundohet ndryshe  paraqet  jodemokraci.Mirëpo gjërat nuk mjaftojnë të sqarohen vetëm me  negacionet apo të kundërtat sepse ende në vende të  ndryshme ka regjime të cilat nuk i plotësojnë as minimumet e një shoqërie  demokratike, ashtu siç ka edhe vende në të  cilat  mbisundojnë elemente  të  përziera të  demokracisë,diktaturës,autoritarizmit dhe me shumë mangësi të tjera. Karakteristikat e demokracisë  për diktaturat paraqesin rrezik,ato(diktaturat,totalitarizmat) asnjëherë nuk do të pranonin që ndokush ti rivalizojë e aq më tepër ti fitojë.Çështja e respektimit të vlerave njerëzore  nëpër vendet jodemokratike nuk paraqet shumë problem pasi ato në raste të caktuara ndërrmarin masa që sa do kudo ti mbulojnë veprimet e  kundraligjshme si dhe ta përmirësojnë imazhin në këtë drejtim duke u paraqitur se gjoja i mbrojnë edhe i respektojnë vlerat njerëzore.Karakteristika kryesore e jodemokracisë është sfida që i bëhet pushtetit ,respektivisht pranimit të konkurencës politike për ndërime ligjore të pushtetit.                  


      












                                             

                                                 

            1.Diktatura   dhe    autokracia

    Një  gjë është e vërtetë, se diktatura dhe demokracia nuk kanë asgjë të përbashkët.Diktatura në periudha të ndryshme  kohore është ushtruar në mënyrë dhe në kohëzgjatje të ndryshme ,por që prej që asaj kohe e këndej esenca e diktaturës ka mbetur e njëjtë,sundim pa lejuar konkurencën.Diktatura më interesante ka qenë ajo komuniste socialiste,është sunduar nga një parti e vetme me ndryshime strukturore brenda vetë partisë por që lideri i partisë ka pasur autorizime  mbikushtetuese dhe nëpërmes të bindurve ka vendosur edhe diktaturën  personale.Ndërsa  autokracia  d.m.th një pushtet i fortë brenda strukturës që nuk pranon të rivalizohet dhe që arrin të instalohet edhe në pushtet,mirëpo megjithatë merr parasysh disa parime kushtetuese.Autokracia në krahasim me demokracinë gjithashtu është larg nga  zhvillimet e ndryshme  demokratike.Rregullat autokratike si zakonisht i përshkruhen  vetëvetes për ta forcuar pushtetin për të mos lejuar humbjen e tij,ndërsa demokracia  rrregullat i sajon për të gjithë qytetarët duke ua mundësuar garën dhe konkurencën politike...121.

                2.Totalitarizmi

    Çështja e totalitarizmit dhe demokracisë nuk kanë asgjë të përbashkët sa i përket rregullave apo  lojave politike.Totalitarizmi nënkupton sundimin jo vetëm të pushtetit politik por edhe të atij ekonomik dhe shoqëror.Shkurt  thënun  totalitarizëm do të thotë sundim i një individi absolutist.Totalitarizmi mund të shfaqet edhe në demokracitë në zhvillim si edhe në demokracitë bashkëkohore.Pushteti i përqëndruar në një grup të vetëm  njerëzish në krye të të cilëve gjithashtu gjendet një ”njeri” i tyre  shumë lehtë mund të shfaqë apetite të pushtimit të sferave të tjera të jetës shoqërore (ato shtetërore po se po) duke u mbuluar me vello demokratike.




121.Eduard F.Dolan ”Adolf Hitler.Portreti i një tirani” Tiranë 1997


Demokracia ua vështirëson punën grupeve dhe ithtarëve të totalitarizmit për tu instaluar në pushtetKarakteristikë tjetër e totalitarizmit  është mjetet që përdoren  për të ardhur dhe mbrojtur pushtetin.Terrori masiv shoqëror duke ua futur frikën  kundërshtarëve të çfarëdo natyre  deri në njerëzit e zakonshëm.

            3.Autoritarizmi,autoriteti dhe pushteti

    Në jetën e përditshme njerëzit shpeshherë i përdorin termet autoritet,autoritarizëm pa ditur  se çka thonë në të vërtetë.
    Autoritarizmi-paraqet një gjendje shoqërore shumë afër totalitarizmit,ku pushteti demostrohet në mënyrë të vrazhdë dhe brutale.Autoritarizmi dhe demokracia gjithashtu janë në kundërshtime esenciale në mes veti.Demokracia afirmon liritë dhe të drejtat e njeriut ndërsa autoritarizmi në mënyrë flagrante i shtyp ato.
    Autoriteti është një term që gjithashtu përdoret në jetën e përditshme,mirëpo ka kuptimin e pozitës në shoqëri,në shtet,në pushtet,të popullaritetit dhe famës që gëzon individi si edhe kur përdoret për pushtetin politik.
    Pushteti-si zakonisht  nënkupton ata të cilët janë në gjendje të marrin masa sanksionuese si dhe  të kryejnë nevoja.Ata të cilët kanë mundësi të kryejnë punë të  ”mëdha”,të zgjedhin probleme etj.Në demokraci jetëgjatësia e pushtetit mvaret se sa ai pushtet është me autoritet d.m.th të keshë pushtet por edhe autoritet,sepse mund të keshë pushtet por mund të mos keshë autoritet ,si dhe mund të keshë autoritet por mund të mos keshë pushtet.Dallimi është se pushteti qoftë me autoritet dhe qoftë pa autoritet urdhëron, ndërsa autoriteti nuk urdhëron në mënyrë shtërnguese (me dhunë) por ka veti të tjera  ”meritore” ndaj të cilave njerëzit binden.p.sh.urdhëron në saje të vetive fisnike,burrërore, familjare,arsimore,shoqërore,respekti etj,etj.











          


                              K A P I T U LL I     I     VIII

             

                          PËRSIATJE     DEMOKRATIKE

     Çështja e demokracisë do të shtjellohet nga autorë të ndryshëm për deri sa  demokracia do të vazhdojë të përballet me  sfidat  e saja.Regjimet  e  ndryshme  totalitare,diktaturat  despotike  dhe shumë forma të tjera të pushtetit që skanë asgjë të  përbashkët ma demokracinë kanë mbijetuar që në ditët e sotme dhe disa  vazhdojnë të mbijetojnë pa u lëkundur themelet.Ku qëndron feja apo religjioni në ambientet demokratike?-A duhet religjioni të dalë në mbrojtje të demokracisë? Dhe a e dëshmon  mbijetesa e regjimeve  jodemokratike se megjithatë njerëzit në botë kanë dilema në demokracinë.
    Demokracia nuk duhet të jetë antireligjioze sepse është e vërtetë se regjimet jodemokratike  kanë gjetur mbështetje në religjion për derisa ate nuk e kanë shtypur  prandaj nëse një regjim i keq arrin të  gjejë mbështetje duke mos e shtypur fenë, edhe demokracia  si një regjim i mirë le të mundohet të gjejë mbështetje në religjionet duke i ndihmuar  dhe jo shtypur.
















                                             




                  1.    Demokracia  dhe  feja

Shkencat  shoqërore jo  rallëherë janë marrë me shqyrtimet e sistemeve sunduese dhe religjionet por është e vërtetë se sistemet sunduese janë shembur dhe janë rimëkëmbur,ndërsa fetë që prej  lindjes së tyre e këndej nuk janë shembur asnjëherë,bile ato vazhdojnë ta preokupojnë botën njejtë si më parë.
 Sistemet e ndryshme sunduese u janë nënshtruar reformave të shumta dhe demokracia mendohet të jetë forma më e përkryer  e regjimeve sunduese.Demokracia lejon shumë gjëra,i jep shumë  mundësi individit që nuk d.m.th se mos të respektohet asnjë normë(veprimet e ndryshme janë përkufizuar si të ndalueshme  dhe nëse  ndërmerren konsiderohet shkelje e ligjit për të cilat janë paraparë sanksione) edhe fetë janë të tilla i lejojnë shumë mundësi individit si dhe i kufizojnë shumë gjëra.Çështja qëndron në të kuptuarit e demokracisë nga religjionet e ndryshme.Demokracia duhet tua mundësojë ushtrimin e lirë të fesë të gjithë atyre që pranojnë se feja ushtrohet lirshëm dhe pa përdorim të dhunës.Në demokracitë bashkëkohore është aktuale që prej kohësh se a shkojnë bashkë relogjioni dhe demokracia,nuk është vërtetuar e kundërta ,bile feja në demokraci e ka gjetur veten  shumë mirë.Në  Unionin Europian si dhe në vendet e tjera çështje e diskutueshme është mbajtja e mbulesës (shamisë) në kokë.Në kohën e kriminalitetve,prostitucioneve,vjedhjeve,mjerimit ,skamjes etj,etj, të cilat dukuri nuk mund të thotë kush se nuk domonojnë gati  botën  ushtrimi i fesë (pa dhunë) është më  shumë se një lutje,paraqet,edukim,kulturë,rend,siguri,paqë,kënaqësi,gëzim,hare dhe të gjitha ato që janë sinonim i së mirës.Nëse UE-ja në ambientin e sajë mund të durojë  lakuriqët dhe gjysëmlakuriqët dhe lloj-lloj hipikësh të cilët paraqesin një shqetësim për brezat e rinj  të ardhshëm mendoj se mbulesa në  kokë nuk paraqet pengesë për integrim të mirëfilltë bile deri në majat më të larta shtetërore,por përkundrazi mbulesa në kokë paraqet pengesë për vepra të shëmtuara për ambiente jo të përshtatshme,mbulesa gjithashtu paraqet edhe masë mbrojtëse për femrën.Por mbulesa nuk d.m.th jo arsimim,jo edukim e kështu me radhë.Janë disa elemente të tjera të cilat diskutohen p.sh stili i jetës,ngjyra e veshjes,ambientet etj.Demokracia dhe feja duhet ti dalin krah njëra tjetrës dhe jo të bëhen pengesë në mes veti...122

          


                   2.Dilemat   demokratike

    Çështjet që preokupojnë demokracinë mund të quhen dilema demokratike por nuk është një apo dy çështje që e sfidojnë demokracinë,ka shumë të tilla ,por më e rëndësishmja është  çështja e kontrollit,respektivisht  kontrolleve reciproke të pushteteve si dhe organizatave të tjera në shoqëritë demokratike.Shtetet demokratike me ndarjen e pushteteve në legjislativ,ekzekutiv dhe gjyqësor janë munduar që njëkohsisht të venë edhe një kontroll reciprok në mes tyre,pasi demokracia ka lindur si pasojë e shumë proceseve dhe një ndër më kryesorët është kontrolli dhe kufizimi i pushteteve si pasojë e  keqpërdorimeve të ndryshme dhe vendosjes së regjimeve të ndryshme absolutiste.Demokracinë përherë do ta mundojnë dilemat e keqpërdorimit të pushtetit,rezikut  si dhe tendencave të afirmimit të saj. Në dy shekujt e fundit në shtete  të caktuara  demokracia ka shënuar shumë suksese prandaj nuk duhet patur dilema në vendosjen e demokracisë por çështja është që kjo të bëhet pa dhunë dhe jo në kundërshtim me dëshirat e popullatës.





















122.Alija Izetbegovic ”Islami  ndërmjet lindjes e perëndimit” Shkup 1994
      dhe  prej Ellen G.Wite  ”Beteja  e madhe ndërmjet Zotit dhe djallit”
      Shkup  2003.


                                             
            3.Në  mbrojtje  të  demokracisë

    Në kohën e të arriturave  maramendëse  shkencore në njërën anë si dhe prapambetjes e varfërisë në anën tjetër s’ka se si  mos të përcaktohet  individi për demokracinë,mirëpo problematike është në vendet të cilat thirren demokratike ndërsa janë të varfura ekonomikisht dhe me më pak demokraci,bile edhe autokratike dhe diktatoriale  mundohen që përmes sharmeve ekonomike të vazhdojnë qeverisjen.Në mbrojtje të demokracisë individi duhet të reshtohet për shumë arsye,sepse nuk është interesante vetëm pushteti për të qeverisur në mënyrë demokratike por jeta e njeriut ka shumë sfida të cilat demokracia e ka dëshmuar se në dy shekujt e fundit më së miri i ofron ato.Nuk është  e rrugës që  për gjithçka ta fajësojmë qeverinë dhe të themi se nuk bën  demokracia,sepse si zakonisht njerëzit kur janë të pakënaqur me qeverinë e fajësojnë edhe demokracinë.Në vendet  e tjera bile edhe kjo gjë nuk lejohet,edhe atëherë kur rezulltatet mungojnë qeverinë duhet mbrojtur, edhe kur qeveria do të abuzojë me demokracinë,përsëri demokracia është ajo që lejon akuzimin e qeverisë deri në rrëzim të saj.Është e tepërt të flasim gjërësisht për mundësitë  ekonomike private,demokracia ende nuk ka vendosur kufizime të pasurimit të njeriut që s’duhet ta bëjë asnjëherë.Shtetet të cilat përballen me  vështirësi ekonomike në radhë të parë duhet ti kushtojnë rëndësi shumë më të madhe arsimimit sepse një individ i arsimuar mund më së miri ti kuptojë  ”gjërat” demokratike,edhe  kur është fjala për  farfërinë,vështirësitë ekonomike .punësimin etj,që bota sot përballet  me vështirësi të shumta.
    Në sferën e lirive dhe të drejtave të njeriut demokracia e ka dëshmuar veten në vendet e zhvilluara.Nëse një demokraci është e sukseshme në një vend të caktuar s’ka arsye pse mos të jetë edhe në vendet e tjera,nuk d.m.th që të ndërtohen ”kopje”demokratike por popujt e ndryshëm sado që të jenë të ndryshëm ato përsëri kanë shumë gjëra të përbashkëta siç janë siguria ,paqa,mirëqenia,liria,demokracia etj,etj.





                                                             







      



  



                                  P J E S A     E      D Y T Ë


           STANDARDET     PËR     KOSOVËN  























                                          


                        STANDARDET    PËR     KOSOVËN

    Kosova gjendet para një sfide shumë të rëndësishme siç është “Plani për zbatimin e standardeve për Kosovën”,por ajo ka edhe një sprovë jetike siç është përcaktimi i statusit të saj, edhe pse qëndrimet e shqiptarëve janë shprehur (sa i përket shqiptarëve nuk ka paqartësi dhe vështirësi rreth statusit) rëndësia qëndron në argumentimin e qëndrimeve të shprehura për realizimin e pavarësisë së plotë në kuptimin e rrjedhave bashkëkohore.Standardet për Kosovën do të mund të plotësohen dhe të kuptohen se nuk janë “standarde” të cilat do të duhej të pengonin pavarësinë e Kosovës për vetë faktin se,nuk mund të paramendohet  demokracia pa to, dhe se këto standarde janë edhe standarde të demokracisë bashkëkohore.Përmbushja e këtyre standardeve do të thotë  shkelje dhe trokitje në derë për anëtarësim në UE.E rëndësishme është që të mos nëpërkëmbet   vullneti  i popullit i shprehur në  zgjedhjet dhe në mekanizmat tjerë demokratikë dhe sidomos në referendum për statusin e  ardhshëm.Nëse organet e Kosovës vendosin që statusi i ardhshëm të përcaktohet për mes referendumit duke marrë parasysh  faktin se të gjitha shtetet e  dalura prej ish  Jugosllavisë  vullnetin e  tij , popullit, ia kanë mundësuar ta shpreh për mes referendumit për veç Sllovenisë që aplikojë  plebishitin dhe Malit të Zi i cili ka paralajmëruar se mund ta aplikojë referendumin.Standardet nuk do të jenë  dhe nuk duhet të jenë kusht për statusin sepse disa prej tyre do të plotësohen në vazhdimësi edhe pas përcaktimit të statusit.Kosova e ka për detyrë  ti plotësojë këto standarde  për vetë popullin e saj dhe si obligim ndaj bashkësisë ndërkombëtare për të dëshmuar se është e gatshme të merr obligime ndërkombëtare dhe ti plotësojë ato si shtet i ardhshëm.Kombi shqiptar është i ndarë në më shumë shtete dhe mvarësisht prej shtetit ku jetojnë kërkohet prej shqiptarëve të merren parasysh interesat e kombeve të tjera dhe të harohen interesat e veta.Prej shqiptarëve kërkohet respektimi i sovranitetit dhe integritetit të Malit të Zi,të Serbisë,të Maqedonisë,Greqisë por nuk kërkohet prej serbeve dhe të tjerëve respektimi i sovranitetit  dhe integritetit  i Kosovës (këtë duhet ta bëjnë  shqipatrët, respektivisht organet e Kosovës dhe organet e Shqipërisë si dhe  faktori ndërkombëtar ashtu siç kërkon prej shqiptarëve).Shumë kerkohët prej shqiptarëve në krahasim me çmimin që paguajmë-coptimin e trungut shqiptar,andaj bashkimi i Kosovës me Shqipërinë,barabarsia e shqiptarëve në Maqedoni dhe gëzimi i të drejtave në Serbi,Mal të Zi dhe Greqi është një standard në nivel të duhur.Standardet për Kosovën duhet të shtrihen edhe në vendet e tjera bile  jashtëregjionale e kontinentale për shkak se janë standarde  të OKB-së.



            K A P I T U LL I   I    IX

    1.FUNKSIONIMI   I    INSTITUCIONEVE   DEMOKRATIKE

                           1.Zgjedhjet

    1.Në Kosovë janë mbajtur disa palë zgjedhje të cilat duket se kanë hedhur themelet për një traditë gareje demokratike  megjithatë zgjedhjet nga bashkësia ndërkombëtare janë vënë  si standard që duhet plotësuar.Pjesa më e madhe e detyrave të standardit të quajtur  “zgjedhje” besoj se do të plotësohen, por disa prej tyre duhet kuptuar se me çfarë vështirësishë do të ndeshen p.sh.
    -Standardi 1.-pika 2.detyra 2.1.-Drejtojnë një program të qëndrueshëm,për t’iu mundësuar personave të zhvendosur dhe refugjatëve të zgjedhin nëse duan të marrin pjesë madje edhe nëse mundësia e tyre për kthim në Kosovë është e kufizuar….1.Mendoj se duhet sqaruar kategorinë e të zhvendosurve  dhe refugjatëve serbë,(këto rregulla duhet të vlejnë edhe për shqiptarët) duhet mundësuar atyre që duan,të cilët  kanë qenë  banorë të Kosovës dhe të cilët i plotësojnë kushtet për të  qenë shtetas të Kosovës,afati duhet të caktohet në bashkëpunim me vendorët,por nuk duhet të përfshijë periudhat e paraluftës së fundit  d.m.th. prej intervenimit të NATO-s e këndej, ndërsa për shqiptarët kategoria e të zhvendosurve dhe refugjatëve duhet llogaritur prej vendosjes së masave të dhunshme e këndej d.m.th.prej vitit 1989.Pastaj duke marrë parasysh përvojat e vendeve të ndryshme nëpër  botë dihet se një pjesë e kësaj kategorie nuk do të kthehet nëpër vendbanimet e mëparshme.Prandaj duhet punuar në këtë detyrë por nuk duhet të paraqesë pengesë.Ofrimi i mundësive për të votuar apo mundësia për votim nuk duhet të jetë kusht për të gjithë procesin zgjedhor dhe më gjërë,në kësi  raste duhet të merret paresysh efekti i










1.Plani i zbatimit  të standardeve për Kosovën.Draft 31 Mars 2004 .standardi  1. ”Zgjedhjet” pika 2.detyra 2.1

përgjithshëm sepse  shumë lehtë një pjesë e kësaj kategorie  e popullatës instrumentalizohet duke marrë parasysh zhgënjimet,hidhërimet apo frustrimet e ndryshme lidhur me të kaluarën,humbjen e të afërmëve ,dëmet materiale  vuajtjet e ndryshme etj.Kur jemi te zgjedhjet duhet potencuar faktin se banorët e Kosovës pa marë parasysh racën gjuhën,kombin,fenë,bindjet politike duhet bërë e qartë se Kosova është e tyre dhe qendra është Prishtina.Gjithashtu serbëve duhet ndaluar të marrin pjesë në zgjedhjet e Serbisë,serbët e Kosovës le ta shohin ardhmërinë në Kosovë e jo në Serbi,por askush nuk mund ti detyrojë serbët të jetojnë dhe të marrin  pjesë në zgjedhjet e Kosovës.Do të jetojnë në Kosovë ose Serbi është a drejtë e tyre me çdo kusht assesi nuk duhet insistuar.


    2.Institucionet  e  përkohshme  të  vetëqeverisjes  (IPVQ)

    Institucionet e Kosovës janë të emërtuara si  ”Institucione të përkohshme vetëqeverisëse”(IPVQ) ,edhe pse do të ishte më mirë sikur të emërtoheshin vetëm si ”Institucione të Kosovës”,mendoj se qëllimi i përbashkët është ,forcimi dhe funksionimi i institucioneve të Kosovës qoftë të pavarur apo të bashkuar me Shqipërinë.Në pikën 6. të standardit 2 (IPVQ) thuhet:Të gjitha bashkësitë janë të përfaqësuara në mënyrë proporcionale në të gjitha nivelet e IPVQ-ve bazuar në ligjin e zbatueshëm.IPVQ-të dhe pushteti lokal komunal vendosin dhe shpallin ligjet në mënyrë të hapur, të përgjegjshme dhe demokratike....2.Siç dihet ligji në Kosovë favorizon shumë minoritetet,shqiptarët nuk kanë mosmarrëveshje me minoritetet e tjera të Kosovës për vecç se me  minoritetin serb.Në këtë drejtim serbët favorizohen me 10 vende në Kuvendin e Kosovës.Kreu 9.1:Kuvendi  9.1.3.i.  i  Kornizës Kushtetuese...3.Prandaj nëse në standarde kërkohet që    ”bashkësitë të jenë të përfaqësuara në mënyrë  proporcionale” atëherë serbët nuk duhet  të jenë të favorizuar, një dallim i madh ,serbët kanë bërë krime









2.Po aty pika 6.standardi 2.(IPVQ)
3.Korniza Kushtetuese për vetëqeverisje të përkohshme

dhe masakra brenda një dhjetëvjecari dhe merren si në mbrojtje,aq më tepër që këto krime dhe  masakra i kanë përsëritur ndaj  të njëjtëve kombe.Shqiptarët duhet të kërkojnë  prej se serbëve njohjen e pavarësisë së Kosovës dhe duhet tu japin aq sa u takon siç kërkohët në pikën 6.standardi 2.(IPVQ),d.m.th. në mënyrë  proporcionale.
    Në pikën 6.7. të standardit 2.(IPVQ) kërkohet:Mbajta e evidencës së stafit dhe nxjerrja e statistikave  (gjinia,etniciteti,mosha,stazhi) nga të gjitha zyret e  IPVQ-së....4.Është shumë   me  rëndësi identifikimi i të gjithë  kriminilëve të luftës që të kapen gjykohen dhe të mos  kenë mundësi përfshirje në sistemin  shtetëror të Kosovës,cështja qëndron në zbatimin  e drejtësisë (të përkujtojmë se pas luftës së Dytë botërore ka mjaftuar që të keshë  qenë anëtar i partive  fashiste apo naciste për tu gjykuar më pas,ndërsa serbët votojnë për liderët që u gjenden në Hagë),kështu nuk besoj se dikush mund  të durojë dikë në tavolinë që deri dje ka bërë gjenocid e krime të tjera dhe drejtësia mos të veprojë.Standard i cili nuk duhet të jetë i dyfishtë.  Në pikën  6.16 të standardit 2.(IPVQ) thuhet:Kuvendi nuk bënë  rekomandime për nxjerrjen e ndonjë ligji që nuk është në përputhje me Rezolutën e Këshillit të Sigurimit të  OKB-së 1244 dhe Kornizën Kushtetuese...5.Ndërsa në Kreun 14 pika 14.2. të Kornizës Kushtetuese të Kosovës  thuhet :PSSP-ja merr masat e nevojshme për lehtësimin e kalimit të pushteteve dhe përgjegjësive tek institucionet e  përkohshme të  vetëqeverisjes...6.Në Kreun 14 pika 14.3 thuhet  PSSP-ja me iniciativën e tij  ose me një kërkesë të mbështetur nga  dy të tretat e anëtarëve të Kuvendit,mund të bëjë  amendamente në këtë Kornizë Kushtetuese....7.Prandaj  nuk është e drejtë ti mdalohet Kuvendit iniciativa ligjore për çështje jetike të popullit shqiptar sepse edhe me marrëveshje ndërkombëtare të cilën serbët nuk e nënshkruajtën  thuhet ”Tri vite pas










4.Po aty  pika 6.7.st.2.(IPVQ) f.3
5.Po aty  pika 6.16 st.2(IPVQ) f.3
6.Korniza  Kushtetuese  për vetëqeverisje të përkohshme
7.Po aty

hyrjes  në fuqi të kësaj marrëveshje,do të thirret një mbledhje ndërkombëtare për të determinuar një mekanizëm për një vendosje (zgjidhje) finale për Kosovën, në bazë të vullnetit të  popullit, të mendimeve të autoriteteve relevante……..kështu që nuk bëhet  fjalë për mospërputhje në Rezolutën e KS  të KB-së 1244 dhe Kornizën  Kushtetuese për shkak se vetë Rezoluta referon në  respektimin e asaj marrëveshje që thëret në respektimin e  vullnetit të Kosovës dhe ndryshimet e inicuara i lejon Korniza  Kushtetuese.Ndërsa nuk ka autoritet më relevantë të popullit  të Kosovës se Kuvendi i Kosovës.Prandaj pavarësia e Kosovës nuk është në kundërshtim me asnjë kriter ndërkombëtar e as me dokumentet e nënshkruara të deritanishme,ndërsa çështja e bashkimit të Shqipërisë me Kosovën është çështje e kombit shqiptar që jeton në Shqipëri dhe Kosovë respektivisht se cilave struktura politike do tua japë votën,atyre për pavarësitë e Shqipërisë dhe Kosovës  apo të bashkimit të këtyre dy shteteve të ardhshme në Europën  juglindore.Të gjitha ndryshimet duhet të respektojnë parimet e të drejtës ndërkombëtare e sidomos të drejtat e njeriut dhe të pakicave.Diplomacia ndërkombëtare duhet të shoqërohet me historianë ekspertë të mirëfilltë të Europës Juglindore,rrënjët janë shumë të thella që prej luftërave  iliro-romake ,e këndej,serbët dhe sllavët tjerë janë shumë me vendbanime të reja në këto  troje.Në pikën 7.8 të standardit 2.thuhet :Instrumentet ligjore që kanë të bëjnë me emrat e qyteteve,fshatrave dhe komunave etj,respektohen dhe ndryshimet e tyre adresohen përmes instrumenteve ligjore të duhurë të cilat përpilohen përmes konsulltimeve në mes të UNMIK-ut dhe IPVQ-së…8.është shumë e rëndësishme që emrat e pakicës serbe që propozohen për ndryshime si dhe emrat që i mbajnë aktualisht të dëshmohen për serbizmin e tyre,prandaj është e nevojshme që UNMIK-u të kosulltohet me ekspertë adekuatë të toponimeve ndërsa shqiptarët shkencërisht të paraqesin  argumentet e tyre.Pika 8.1.standardi 2.(IPVQ) i referohet administratës publike dhe thotë:Bordi  Drejtues i Punës së Përbashkët










8.Po aty pika 7.8 st. 2 (IPVQ)


mbi Administratën Publike (kryesohet nga Kryeministri  dhe përfshin  shefat e shtyllës së II-të dhe  III-të të UNMIK-ut për të siguruar udhëzime strategjike dhe  koordinim për përforcimin  e administratës publike në Kosovë….9.Përforcimi i administratës publike bëhet vetëm duke pasur një administratë profesionale e jo politike.Është shumë e rëndësishme që administrate të ngarkohet me aq sa i ka kapacitetet e veta,ndërsa duhet të ketë piramidën e saj  për për të mos pasur zhagitje të ndryshme të lëndëve.Gjithashtu administrate duhet të mbështetet në skemat  e organizimit dhe funksionimit të administratës në ndonjë vend të Unionit Europian me kushtet përafërsisht të ngjajshme me ato të Kosovës,mendoj se mund të ketë sukses për vetë faktin se edhe Kosova do të jetë pjesë e Unionit  Europian.
Në pikën 9.6.standardi 2.(IPVQ)-thuhet :Heton tërësisht të gjitha incidentet e diskriminimit dhe ngacmimit në vendin e punës nga nëpunësit publik dhe zyrtarët e zgjedhur..10.Është e rëndësisë  së parë që të hetohen rastet e serbëve që kanë punuar në administratën e dhunshme serbe para luftës si dhe që kanë marrë pjesë në fushatat e pastrimit etnik dhe gjenocidit kundër popullit shqiptar.Pastaj serbët të cilët provokojnë në ndonjë çfarë mënyre me politikat serbe në mënyrë të qëllimshme dhe të vetëdijshme ,apo që punojnë me instruksione të Beogradit.Në pikën 10.standardi 2.(IPVQ) thuhet:Të gjitha  bashkësitë kanë qasje të barabartë në punësim në institucionet  publike…11.Në rastet kur Kosova ka papunësi të lartë nuk duhet  favorizuar asnjë minoritet .Kosova nuk mund dhe nuk duhet të brengoset më shumë për minoritetin serb në Kosovë se sa Serbia që përkujdeset për shqiptarët e Luginës së Preshevës.
    Në luftën kundër  korrupsionit,shkelje të etikës ose mashtrime pika 13.2.standardi 2 (IPVQ) propozohet:Shpallja dhe zbatimi i një ligji kundër korrupcionit….12.Mendoj se korrupcioni më së miri mund të luftohet edhe si preventivë edhe si shkak e pasojë nëse themelohet një Agjencion kundër








9.Po aty  pika  8.1 st. 2 (IPVQ)
10.Po aty pika 9.6 st. 2 (IPVQ)
11.Po arty pika 10 st. 2 (IPVQ)
12.Po aty  pika 13.2 st.2(IPVQ)

korrupsionit-agjentët e së cilës do të mund të kontrollonin çdo zyrtar dhe nëpunës në çdo kohë dhe në çdo vend Brenda dhe jashtë Kosovës pa ndonjë autorizim të veçantë,mjafton që çështja të jetë  mirë e rregulluar me ligj-për veç  kryetarit të gjykatës supreme.Drejtorin e së cilës do ta  emëronte  parlamenti por nuk do të kishte mundësi ta shkarkojë pa pëlqimin e Kryetarit të shtetit për veç se me një votim të dytë me dy të tretat e votave.Pika 13.5 standardi 2 (IPVQ) kërkon : Hartimin dhe zbatimin e Kodit të Mirësjelljes për nënpunësit civil dhe për zyrtarët e zgjedhur.Kodi i mirësjelljes ofron atë që të gjithë zyrtarët publikë dhe nëpunësit  civil kontribuojnë në themelimin e një atmiosfere të tolerancës në mes të gjitha bashkësive….13.Atmosfera e tolerancës në mes tët të gjitha bashkësive është shumë e rëndësishme por duhet theksuar se shqiptarët nuk kanë qenë në luftë me të tjerë në Kosovë  për veç se me serbët,bile shqiptarët kanë qenë në krah të kroatëve dhe boshnjakëve dhe kanë përmirësuar marrëdhëniet me malazezët.Serbët siç dihet kanë qenë në luftë të armatour me katër kombet e ish  Jugosllavisë dhe në  mosmarrëveshje me gati të gjithë ish fqinjët e brendshëm dhe të jashtëm.Prandaj  prej serbëve në Kosovë duhet të kërkojnë që most ë provokojnë me  avazin e vjetër.Kodi duhet të  përmbajë rregulla për sanksionimin e ofendimeve të ndryshme siç e kanë shprehi serbët dhe për të gjithë të tjerët deri në largim nga puna.Shqiptarët serbëve u thonë  “shkije” ndërsa serbët shqiptarëve  “shiftari”.Pika  13.7. standardi 2.(IPVQ) kërkon të identifikojnë dhe dënojnë zyrtarët e zgjedhur dhe nëpunësit civil që nxisin dhunën ndëretnike ose urrejtjen mes bashkësive,ose kur dështojnë të kryejnë  përgjegjësinë për parandalimin e një dhune ose urrejtje të tillë…14.Prej serbëve duhet kërkuar marrjen pjesë në jetën politike të Kosovës e jo si në rastin e mosvotimit  të Kryetarit të Kosovës dhe bojkotimet e ndryshme.Mosvotimi i organeve të Kosovës,bojkotet e ndryshme janë mesazhe që nuk i kontribuojnë stabilitetit paqes dhe tolerancës.Serbëve duhet thënë troç:Kosova është e shqiptarëve dhe juve ju takojn të drejtat në nivel të pakicave







13.Po aty pika 13.5 st.2 (IPVQ)
14.Po aty pika 13.7 st.2 (IPVQ)


Nëse u shkilen të drejtat në nivel të pakicave drejtësia do të veprojë.Serbët nuk duhet mbajtur në lajthim për zgjidhje të tjera për veç pavarësisë së Kosovës dhe statusit pakicë të tyre.Pika  14.1  standardi  2(IPVQ)-Amendamentet e propozuara nga Komiteti për të drejtat dhe interesat e Bashkësive duhet të shqyrtohen me kujdes dhe votohen.  Përfaqësuesit e të gjitha bashkësive marrin pjesë në hartimin e ligjeve.Projektligjet dhe vendimet e propozuara nga përfaqësuesit e bashkësive të vogla konsiderohen me respekt të duhur…15.Shqiptarët duhet ta dëshmojnë  edhe  në ndërtimin e Kosovës solidaritetin me të tjerët si në rastet e luftës kur dënohej agresori,prandaj në këtë drejtim nuk duhet pasur asnjë rezervë.Kujdesi i treguar brenda në Kosovë ndaj bashkësive të tjera ka shumë më shumë efekte pozitive se sa që  mendohet.Ashtu siç kanë fjalë miradie  shqiptarët për të tjerët në vendet ku punojnë po ashtu edhe bashkësitë etnike do të kenë për ne.Garancitë ligjore nuk duhet të mungojnë.Organet e Kosovës,konkretisht Kuvendi i Kosovës këtë çështje duhet ta zgjidh me themelimin e një  komisioni parlamentar të përhershëm për pakicat,d.m.th duhet të emërtohet si Komisioni për pakica.Pika 16. standardi 2 (IPVQ):thotë ,Propozimet e Këshillit të Evropës për decentralizim janë ekzaminuar dhe shqyrtuar  me qëllim të krijimit të strukturave funksionale të qeverisjes lokale…16.Decentralizimi duhet të jetë kategori kushtetuese dhe në përputhje me Kartën europiane për vetëqeverisje lokale,mundësia është e mirë që Kosova të ketë një qeverisje lokale që i përmbush standardet e Unionit Europian as më pak e as më shumë.Pika 17.1.standardi 2.(IPVQ)  Zhvillimi i strategjisë ,zvogëlimin e kërkesave për struktura  paralele dhe zhbërjen e tyre dhe për t’i integruar ato në strukturat e IPVQ-së…17.Çështja e strukturave paralele në Kosovë është problematike që prej hyrjes së trupave të NATO-s e këndej.Siç dihet Mitrovica ende nuk është në atë gjendje që duhet të jetë.Zhvillimi i strategjisë për mendimin tim nënkupton edhe një fushatë më intensive deri në arritjen e zhbërjes së plotë.Kjo mund








15.Po aty pika 14.1. st.2(IPVQ)
16.Po aty pika 16.st 2 (IPVQ)
17.Po aty pika  17.1 st.2(IPVQ)                                          
                                            
të bëhet nëse brenda një kohe të shkurtër të gjithë ata të cilët janë të përfshirë në kësi veprimtarishë kapen dhe nxjerren para gjyqit.Struktura paralele në Kosovë kanë vetëm serbët dhe askush tjetër prej pakicave,prandaj zhbërja e tyre  tregon veprimin e ligjit,forcon besimin te të tjerët për veç te serbët e rebeluar dhe shuan iluzionet serbe në përgjithësi.Mosveprimi për zhbërjen  e strukturave paralele inkurajon rebelët serb dhe mban të gjalla ëndërrat serbe .Pika  17.3 standardi 2 (IPVQ) kërkon –Negociata me Beogradin për çështje teknike…18.Megjithëe Qeveria e Kosovës ka pranuar biseda për çështje  teknike me Beogradin,nga ana  tjetër Beogradi ka ndërmarë një sërë  veprimesh të njëanshme të cilat janë kundërshtuar verbalisht edhe nga përfaqësuesi i lartë  i  BEE-së edhe autoritetet e Kosovës.Megjithatë unë mendoj se bisedat e tilla teknike  në nivel të grupeve duhet zhvilluar jashtë  territorit të ish Jugosllavisë,bëhet fjalë për shthurjen e një shteti ,kështu që nuk është cështje edhe aq e vogël,atmosfera politike në mes të dy vendeve Kosovës  dhe Serbisë gjithashtu nuk është në atë nivel për tu zhvilluar biseda të tilla në të dy  kryeqytetet.Negociatat e tilla do të kishin kuptim të zhvillohen në të dy kryeqytetet atëherë kur do të mbizotëronte një atmosferë  miqësie në mes të dy vendeve dhe pas njohjes reciproke  Kosovë –Serbi.Pika                                          
18.1., 18.3 dhe 19.1 standardi 2.(IPVQ)-merret me çështjen e mediave dhe bën fjalë për plan aftgjatë për nevojat e bashkësive të minoriteteve  në pajtim me standardet Evropiane…19.Mendoj se një kanal televiziv në kuadër të RTK-së me orë të caktuara për të gjitha komunitetet do ti plotësoj nevojat e bashkësive dhe të përmbush këtë standard.Në lidhje me mediat private nuk duhet të ketë kufizime nëse i plotësojnë kushtet ligjore.Kushtet ligjore duhet të mundësojnë konkurencën e lirë,nuk ka kurfarë humbje në këtë drejtim për vec ritjes së cilësisë…20.
    Pika 20.2.standardi 2 (IPVQ)- kërkon që-Këshilli i mediave duhet  të jetë shmëetnik..21.Në Këshill do të mund të marrin pjesë si anëtarë







18.Po aty pika 17.3 st.2(IPVQ)
19.Po aty pika 18.1,18.3 dhe 19.1 st.2(IPVQ)
20.Po aty pika 21.st.2 (IPVQ)
21.Po aty pika 20.2 st.2 (IPVQ)


vetëm botuesit e ndryshëm me një tirazh të caktuar nga ana e shoqatës  së gazetarëve të Kosovës dhe përfaqësuesit ndërkombëtarë si dhe një edhe  i qeverisë së Kosovës.


                        2.SUNDIMI  I   LIGJIT

    Sundimi i ligjit si standard i demokracisë bashëkëkohore është një fidë jo vetëm për Kosovën por edhe për çdo vend që pretendon se është demokratik.Ndër sfidat për  plotësimin  e këtij standardi potencohet “Par së gjithash,siguria e mjedisit për  pjesëtarët e të gjitha bashkësive etnike duhet të përmirësohet”, është për tu potencuar se kërkohet  “siguria e mjedisit për të gjitha bashkësitë” çka mendoj se është  konstatim i padrejtë sepse serbët kanë qenë në luftë të armatosur më të gjitha bashkësitë në  Kosovë dhe jo shqiptarët.Përkundrazi gati të gjithë kanë pasur një armik të përbashkët.Prandaj  mendoj se për sigurinë ankohen vetëm serbët të cilët bëjnë obstruksione të ndryshme dhe shiqojnë nga Beogradi dhe nuk përfillin institucionet e Kosovës ndërsa të tjerët së bashku me shqiptarët janë në pozita të njëjta.Përkundrazi gati të gjithë kanë pasur një armik të përbashkët.Shqiptarët prej bashkësive të tjera duhet të kërkojnë bashkëpunim të parezervë dhe prononcime të qarta dhe haptas për  Kosovën e Pavarur,duke ua dëshmuar bashkëpunimin dhe bashkëjetesën.


        1.Qasja  e  barabartë  në  gjyqësi

    Qasja e barabartë në gjyqësi është  imperative i çdo shteti demokratik qoftë  në raporte në mes të njëjtës bashkësi e aq më tepër në mes bashkësive etnike të ndryshme,prandaj  Kosova nuk ka pse të jetë përjashtim.Pika 1.6. standardi 1.(gjyqësia).Kërkon të hartohet dhe shpallet një ligj për SHPK-në  “Të hartohet dhe shpallet ligji për themelimin e SHPK-së”…22.Mendoj se qëllimi i Unionit Europian është që në






22.Po aty  pika 1.6.st.1.(gjyqësia)

përbërjen e tij të ketë anëtarë të cilët do të mund  me sukses ti kryejnë obligimet e Unionit.Kosova si një vend i ardhshëm i Unionit Europian duhet të ketë një polici të nivelit të tillë.andaj edhe ligji për SHPK-në duhet të hartohet në përputhje me kriteret e Unionit ( nuk ka nevojë për përsëritje të të njëjtave  obligime) duhet të kihen parasyshë kushtet e UE-së.Pika 3.1.standardi 1.(gjyqsia) thotë:Caktimi i shtuar i policëve të SHPK-së nga radhët e të gjitha bashkësive në njësitë policore të specializuara për hetime kriminale,të afrohet aftësimi adekuat që t’iu mundësojë atyre ushtrimin e këtyre roleve…23.Në këtë drejtim çështja e Mitrovicës mund të zgjidhet si dhe enklavat e ndryshme shumë më lehtë seç mendohet.Nëpër enklava dhe në Mitrovicë duhet të rritet numri bile edhe të dominojë i policëve të SHPK-së prekj pakicës serbe çka është shumë e rëndësishme sepse,nuk do të ketë mundësi për ankesa të ndryshme për keqtrajtime të serbëve nga ana e SHPK-së si dhe do të ndikojë në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të ndryshme si në mes vetë komunitetit serb po ashtu edhe në mes shqiptarëve dhe serbëve.SHPK-ja të kontrollojë dhe patrullojë të gjithë territorin e Kosovës,presioni i vendorëve ndaj ndërkombëtarëve duhet të jetë prej të gjitha organeve relevante të Kosovës.Vonesa nuk duhet të ketë më tepër se afati që do ta caktojnë organet e Kosovës. Pika 3.2.standardi 1.(gjyqësi) thotë:Të aftësohen dhe dërgohen policët e SHPK-së në të gjitha regjionet dhe stacionet me përgjegjësi të posaçme për të hetuar krimet kundër anëtarëve të pakicave etnike…24.Nuk është e drejtë  të potencohet “hetimi i krimeve  ndaj pakicave etnike”.por duhet të thuhët ‘të hetohen krimet ndaj çdokujt” sepse nën hetime të tilla futen  dhe pakicat e tjera etnike që nuk është e drejtë dhe mbulohen krimet serbe respektivisht barazohen dhe akuzohen pjestarët e pakicave të tjera pa bërë krime ndaj shqiptarëve, me ata serbe.Pika 3.3.standardi 1.(gjuqësi)-preferon formimin e një ekipi qendror si thuhet ,”Të formohet ekipi qendror për monitorim për të shqyrtuar të gjitha hetimet e krimeve të rënda ndaj anëtarëve të pakicave etnike dhe për të përmirësuar








23.Po aty  pika 3.1.st.1.(gjyqësi)
24.Po aty  pika 3.2.st.1.(gjyqësi)
25.Po aty  pika 3.3.st.1.9gjyqësi)


bashkërendimin mes njësive hetimore…25.Masa e propozuar është e kuptueshme se kërkon një vigjilencë më të shtuar duke formuar një ekip qendror,mirëpo mendoj se do të ishte më e efektshme sikur SHPK-ja të formonte një drejtori të posaçme për enkllavat dhe  Mitrovicën si dhe pakicat,me çka mendoj se shumë më me efikasitet do të zgjidheshin çështjët e ndryshme.Drejtoria e tillë do të lehtësonte  Ministrinë e ardhshme të brendshme (Drejtoria  e posaçme e SHPK-së të jetë edhe në  Ministrinë e ardhshme të brendëshme e cila tani për tani do të vepronte si Drejtori e veçantë e policisë).Pika 4.1.standardi 1.(gjyqësi)- rekomandon që “Të arrihen marrëveshje formale ose ad-hoc me vendet fqinje dhe vendet e tjera në bazë të të cilave dfëshmitarët dhe familjet do të zhvendoseshin prej Kosovës…26.Kjo masë është shumë e rezikshme për shkak se mund të keqpërdoren dëshmitarët në mënyra të ndryshme.Dëshmitarëve duhet siguruar jetën në Kosovë dhe është shumë e kuptueshme se personat dëshmitarë nëpër vendet e tjera nuk do të jenë më të sigurtë por do të mund tu rritej rezikshmëria.Mendoj se dëshmitarët e tillë bile dhe familja e tërë do të zhvendoseshin jashtë Kosovës.Nën ndikimin e faktorëve të ndryshëm dëshmia do të ishte e dyshimtë ,shumë lehtë do të ngarkohej dikush me akuza të pabaza apo të kërcënoheshin dëshmitarët kur dihet se do ta lëshojë vendin.Prandaj mendoj se në këtë drejtim duhet pasur kujdes maksimal.Pika 9.1.standardi 1.9(gjyqësi)-potencon faktin e mosdiskriminimit të pjesëtarëve të pakicave ,thotë:Të mos diskriminohen pjesëtarët e pakicave gjatë konkurimit për policë apo nëpunës korrektues…27.Është masë apo standard  që duhet kushtuar kujdesin maksimal sepse nuk duhet lejuar futjen në polici dhe si nëpunës bashkëpunëtorët e regjimit të Millosheviqit.Duhet tu mundësohet të gjithë atyre të cilët nuk i kanë të përlyera duart me gjak të popullit shqiptar dhe jot ë infiltrohen individë të dyshimtë në emër të “mosdiskriminimit” sepse popullata domosdo do ti identifikojë ato,kështu që, do të kemi pasojë të humbjes së besimit apo rritjes së ngadaltë të









26.Po aty pika 4.1.st.1.(gjyqësi)
27.Po aty pika 9.1.st.19gjyqësi)                                

besimit në institucionet e Kosovës që është edhe  plotësisht e arsyeshme.
Pika.10.4.standardi.1. (gjyqësi)-Mendoj se Kosova si anëtare e ardhshme e UE-së përvojën e vetë duhet ta mbështesë në ndonjë vend të Unionit sepse më së miri lehtësohet rruga për në UE-,standardi thotë:Zbatimi i provimeve të reja në drejtësi dhe programi i obligueshëm për aftësim para emërimit për gjykatësit dhe prokurorët,të përmirësohet dhe zgjerohet sistemi i aftësimit professional pas punësimit…28.Mirëpo nëpër pika të ndryshme të standardeve kërkohet harmonizim me normat e UE-së,kështu që nuk është në kundërshtim me planin e përgjithshëm të standardeve,aq më tepër vetë faktorët vendorë këtë plan duhet ta shfrytëzojnë si mundësi më e mirë dhe më e afërt për anëtarësim të ardhshëm në UE.Pika 11.2.standardi 1.(gjyqësi)-Shqyrton mundësinë e ngritjes së pagave,standardi kërkon:Të shqyrtohen të ardhurat e gjykatësve dhe prokurorëve për të siguruar kompenzim adekuat,dhe të zbatohen rekomandimet për ngritjen e rrogave…29.Pagat në gjyqësi duhet të jenë më të larta se në sektorët e tjerë,mirëpo duhet patur kujdes që most ë paraqet ndonjë disproporcion të lartë,sidoqoftë ka efektet e veta në shoqëri,pëersëri si zgjidhje më e mirë është mbështetja në ndonjë vend europian edhe për sistemin e pagave dhe jo vetëm në gjyqësi por edhe më gjërë.Pika 14.standardi 1 (gjyqësi)-Gjithashtu rekomandon që”ligjet në sferën e së drejtës civile janë duke u shqyrtuar dhe zhvilluar për të siguruar përputhshmëri më të madhe me standardet evropiane”…30.Mendoj se në Kosovë për veç ligjeve vendore të cilët nuk janë në kyndërshtim me standardet dhe me të drejtën evropiane dhe të drejtës evropiane dhe ndërkombëtare asnjë e drejtë  dhe ligj tjëter nuk duhet zbatuar.Ligjet e ish Jugosllavisë duhet shfuqizuar sa më shpejtë që është e mundur.Është një lehtësim për Kosovën,UNMIK-un dhe UE-në nuk do të ketë  hapsirë për kolizione të ndryshme të panevojshme.
Pika 14.2.standardi 1.(gjyqësi)-rekomandon aftësimin e personelit gjyqësor me ligjet e reja “Të  aftësohen gjykatësit ,personeli i gjykatave dhe juristët përkitazi me ligjet e reja …31.Mendoj se për veç legjislacionit  të Kosovës,si






28.Po aty pika 10.4.st.1.(gjyqësi)
29.Po aty pika 11.2.st.1.(gjyqësi)
30.Po aty pika 14.   st.1.(gjyqësi)
31.Po aty pika 14.2 st.1.(gjyqësi)

detyrim duhet future edhe të drejtën europiane pozitive,që Kosova të ketë kuadër  gjuqësor  ndërkombëtar.Kosova në këtë drejtim nuk humb kurgjë nëse aftëson kuadro gjyqësore të nivelit europian,anëtarë e së cilit pretendon të bëhet.Pika 16.1.standardi1.(gjyqësi)-Ka për qëllim të përkufizojë mënyrën për luftimin E kriminalitetit për trafiqe me njerëz dhe forma të tjera të eksplloatimit.Në përmasa të tilla të rritjes së këtij  lloji të kriminalitetit në nivel regjional dhe botëror, mendoj se  rritja e dënimeve për fajtorët të cilëve u dëshmohet fajësia në një process objektiv gjyqësor është mënyra më e mirë e luftimit të këtij lloji kriminaliteti.Nuk bëhet fjalë kthim në kohërat e dënimeve drastike,mirëpo është fakt se kemi të bëjmë me një lloj të kriminalitetit të planifikuar dhe organizuar mirë që nuk njeh kufij,prandaj dënimi minimal duhet të jetë 5-vjetë ndërsa për  recidivistët 10-vjet e më tepër.Në përmasa të tilla të shtimit të  popullsisë,të krizave socio-ekonomike ky  lloj kriminaliteti gjen foletë në çdo cep të shoqërisë,prandaj dënimet e merrituara  janë një masë adekuate për veç masave të tjera të këtij lloji  për  shkatërimin e këtyre veprimtarive  të rezikshme shoqërore dhe kundërligjore e morale…32. Pika.16.4.standardi 1.(gjyqësi) –rekomandon formimin e një qendre të posaçme për menaxhimin e rasteve Brenda  24.orëve,standardi kërkon:Të formohet dhe të veprojë një qendër tërësisht funksionale për viktima me mekanizëm për menaxhimin e rasteve urgjente gjatë 24.orëve…33.Është shumë e rëndësishme të kihet parasysh mentaliteti i popullatës    nëse dëshirohet të kihet sukses.Qendra e tillë duhet që agjentët e vetë ti stërvitë në atë mënyrë që agjenti kurrë asnjëherë të mos bjerë në kundërshtim me banorët ku jeton apo në rethe që e njohin,detyra e këtyre të jetë përcjellja e saktë dhe mbledhja e të dhënave,ndërsa aksionet dhe denoncimet të bëhen nga agjentë të rajoneve apo vendbanimeve të tjera.Mund të ketë pak më shumë rritje të shpenzimeve materiale ( do të duhen mjete më të larta  buxhetore),por evitohet  mundësia e vënies në rezik dhe ndërlikimeve të ndryshme të vetë agjentëve dhe familjarëve të tyre.Gjithashtu është e rëndësishme mënyra e emërimit dhe shkarkimit








32.Po aty pika 16.1.st.1.(gjyqësi)
33.Po aty pika 16.4.st.1.(gjyqësi)

të drejtorit të qendrës.Formula më e mirë është ;propozues qeveria,e emëron parlamenti,ndërsa të ketë mundësi ta refuzojë  kryetari i shtetit emërimin e tij dhe me një votim të dytë me dy të tretat e votave parlamenti të ketë mundësi të zgjidh çështjen e emërimit apo shkarkimit.Një figurë që merr pëlqimin e tre mekanizmave kryesor të pushtetit mendoj se  do të ketë duart e lira  brenda ligjit  që ta luftojë dhe shkatërojë kriminalitetin.Gjithashtu kryetari i shtetit të ketë të drejtë të propozojë funksionarë dhe nisma ligjore për luftimin e kriminalitetit të  përgjithshëm,propozime të cilat do të kushtëzoheshin me votim të dy të tretave në parlament.Kryetari paraqet unitetin e popullit dhe kombit prandaj nuk mjafton që të shiqojë se si shkatërohet një shoqëri pa pasur mundësi të kontribuojë në ate drejtim.Iniciativa të tilla kryetari me siguri se nuk do të ndërmerrte pa  siguruar shumicën e duhur parlamentare,që në raste të sigurimit do të paraqiste një faktor uniteti për luftimin e kriminalitetit.

                   2.Askush  nuk  është  mbi  ligjin

    Pika 18.1.standardi 2.(ligji) kërkon:Rastet e krimit të organizuar,terrorizmit hetohen nga njësitë ekzistuese të specializuara dhe sipas nevojës me anë të masave të fshehta:Ndjekjet në lidhje me krimin e organizuar dhe krimet ekonomike shtohen në raport me numrin e rasteve...34.Krimi i organizuar për tu luftuar detyrimisht kërkon një mbështetje ligjore dhe materiale.Masat e fshehta janë më efikase për suksese në këtë drejtim.mirëpo është e rëndësishme që  kuadrove të tilla të angazhuara në atë degë me ligj tu ndalohet prononcimi publik apo në mënyra tjera deri në moshë të caktuar bile për raste të caktuara  edhe asnjëherë.Kuadrot e tilla duhet të përgatiten në atë mënyrë që ta  dinë se jetën e vetë e kanë përgjithmonë në shërbim të shtetit,kombit dhe shoqërisë.Sa i përket  sigurisë së gjykatësve dhe prokurorëve  që kërkohet në pikën 18.7 st.2.(ligji)...35. për veç dënimeve të dyfishuara për vepra të rrezikimit të jetës apo ndonjë vepre tjetër ndaj këtyre








34.Po aty pika 18.1.st.2.(ligji)
35.Po aty pika 18.7.st.2.(ligji)
personave kuptohet se shteti duhet tu mundësojë personel sigurie të përhershëm dhe banim adekuat,çështje që gjithashtu duhet rregulluar me ligj.Kërkesa për bashkëpunim  me shtetet europiane e kërkuar në pikën 20.1 standardi 2 (ligji)…36.Natyrisht se  është e mirëseardhur  aq më tepër kur kërkohet që të nënshkruhen marrëveshj me shkrim.Çështja është problematike me Serbinë  pika 20.2 standardi 2 (ligji),shqipatrët kanë përvoja të hidhura me  Serbinë,nën kushtet të tilla të një  mosbesimi të lartë nuk mund  të  nënshkruhen kurfarë marrëveshjes p.sh. a thua mund që Serbia tua japë listat e bashkëpunëtorëve të UDB-së deri në vitin 1999 autoriteteve  relevante të Kosovës.Për shkak se standardi është titulluar “ASKUSH NUK ËSHTË MBI LIGJIN” dhe do të ishtë plotësisht e kuptueshme që personat e tillë që kanë qenë në shërbim të një regjimi të tillë most ë jenë mbi ligjin.Nëse në kushte të tilla  të okupimit kanë bashkëpunuar me okupatorin duke nëpërkëmbur interesat e kombit,në këtë atmosferë ata mund të jenë shumë më të rrezikshëm sepse nën pagesa të majme  mund të jenë nxitës dhe kryerës të veprave që dëmtojnë imazhin e Kosovës.Bashkëpunimi me vendet fqinje dhe rajonale duhet ,bile të inicohet sa më shumë prej Kosovës.Me Serbinë, e theksoj si në mënyrë  filozofike bashkëpunimin në këtë mënyrë:Supozojmë se nuk ekziston Serbia ,çka do të bënin  Kosova dhe shqiptarët e në mënyrë të veçantë Shqipëria? Do të dështonin, apo jo, apo do të bashkëpunonin me vendet e tjera dhe me ata të cilët duhet bashkëpunuar? Natyrisht se do të bashkëpunojmë me vendet e ndryshme.Prandaj  supozojmë se nuk ekziston Serbia dhe bashkëpunojmë me të tjerët,Serbia është shëndruar në mace të ballkanit ,kur do të bjer në kokër të shpinës atëherë  do të bashkëpunojmë.Standardet kërkojnë  bashkëpunim me tribunalin e Hagës (GJPNJ) nuk duhet pasur dilemë se duhet bashkëpunuar por është shumë me rëndësi të merret parasysh  karakteri i luftës,rrethanat në të cilat arriti të organizohet  formacioni ushtarak –UÇK-ja.Kundër çlirimtarëve tani më po zhvillohen procese gjyqësore,(disa prej të cilëve janë dënuar) prej çka opinioni shqiptar prêt një process objektiv gjyqësor dhe aktgjykime liruese.Çlirimtarët akuzohen për vepra ndaj bashkëkombasve të tyre e jo









36.Po aty pika 20.1.st.2)  .(ligji)
37.Po aty pika 20.2.st.2.(ligji)

ndaj agresorit,prandaj ata të cilët nuk kanë mundur të organizojnë luftën,të vihen në krah të luftës dhe ta luftojnë armikun së paku nuk është dashur të pengojnë në mënyra të ndryshme.Çdo gjykatës,çdo prokuror e din se në kohë të luftës jepen urdhëra të ndryshëm duke nënkuptuar edhe urdhëra për asgjësim të  armikut dhe gjithë atyre që bashkëpunojnë me ata.Prandaj si pasojë e luftës së drejtë në anën e së cillës u reshtua edhe aleanca ushtarako-politike  NATO-ja dhe shtetet relevante botërore në krey me SHBA-të UÇK-ja arriti sukses,përndryshe,sikur të kishte luftë të pa drejtë ,luftë krimesh masakrash UÇK-ja dhe shqiptarët nuk do të fitonin përkrahje.Edhe në pikën 22  dhe 21 të këtij standardi,ku kërkohet që krimet të ndiqen në mënyrë të drejtë edhe në Kosovë..38.Është shumë e rrezikshme pika 4.1 standardi 1.(gjyqësia) për të cilën theksuam  se çdo kush mund të mvishet me akuza të pabaza duke e ditur largimin nga Kosova.

   
        3.KRIMET  EKONOMIKE  DHE   FINANCIARE

  
    Kosova jo që ka interes vetëm si standard për ta plotësuar këtë pikë,por ajo gjithashtu ka për detyrë të përhërshme si çdo vend tjetër që ta luftojë këtë dukuri,tani qëndron çështja e një kujdesi të shtuar.Pikat 23.1 ,23.2 si dhe pika 25.1 së bashku me pikat tjera merren me këtë çështje…39.Mendimi im është që të luftohet me sukses kjo dukuri për veç ligjeve antikorrupsion duhet të ketë një numër më të shtuar të kuadrit profesionist në këtë lëmi si dhe të kontrollit të vetë punës së inspektorëve.Gjithashtu është e nevojshme edhe caktimi i gjobave të atilla lartësia e të cilave do të ndëshkonte paligjshmëritë por nuk do të ngulfatëte biznesin.Në shikim të parë mund të duket se ngarkohet administrata me tepër të punësuar por kështu ndëshkohet krimi dhe stimulohet biznesi i ligjshëm.Ekonomia e Kosovës sa po ka filluar të marrë fizionominë e vetë në degë të caktuara për këto tre-katër vitet e pas luftës  prandaj ligji për veç me krimet që e lëndojnë tani zhvillimin







38.Po aty pika 21 dhe 22 st.2.(ligji)
39.Po aty pika st.3.23.1,23.2  si dhe 25.1(krimet ekonomike)

ekonomik të Kosovës duhet të përkufizojë të gjitha llojet e krimeve ekonomike që priten të gjejnë jetë në Kosovë.

                 3.LIRIA  E  LËVIZJES

    Çështja e lirisë së lëvizjes është shumë e kompleksuar për të dhënë një vlerësim të drejtë.Për këtë duhet një analizë shumë  më e detajuar se sa mendohet dhe detyrimisht të merren parasysh shumë faktorë dhe nuk mjafton vetëm të thuhet se ”duhet të sigurohet lëvizja e lirë”.Para se me thënë se duhet të sigurohet lëvizja e lirë duhet ditur se kujt ti sigurohet kjo lëvizje dhe në emër të kujt.Standardet kërkojnë kapjen e shkelësve të ligjit por është e vërtetë se shumë kriminelë serbë shihen nëpër gishta ndërsa Mitrovica  paraqet kulminacionin e dështimit të misionit ndërkombëtar civil dhe ushtarakë,që nuk mund të thuhet se nuk ka pasoja në tërë atmosferën e pakënaqësisë.Liria e lëvizjes nënkupton që të  respektosh sovranitetin dhe integritetin e vendit ku jeton që në këtë rast do të thotë respektim i sovranitetit dhe integritetit të Kosovës nga të gjithë qytetarët e Kosovës përfshirë këtu edhe serbët.Liria e lëvizjes nuk nënkupton shëtitjet provokuese të serbëve në mënyra të ndryshme duke mos  përkrahur  Kosovën e pavarur dhe nga ana tjetër duke dalë në zgjedhje e votuar për kriminelët dhe bashkëmendimtarët e tyre ,duke bërtitur se Kosova është Serbi ,se shqiptarët duhet të shkojnë në Shqipëri etj,etj.Cili prej fqinjëve shqiptarë do të shihte fqinjësi të mirë me ndonjë serb i cili mban reklamat dhe propagandon politikën e atyre të cilët deri dje digjnin,vritnin dhe masakronin shqiptarët.Prandaj duhet punuar me serbët në këtë drejtim të sqarimit të gjërave edhe më të imta të cilat ndikojnë në zënka të ndryshme shqiptaro-serbe.Ata serb të cilët mendojnë që ardhmërinë e vetë ta ndërtojnë në Kosovë patjetër ta kuptojnë se koha e sundimit të serbëve mbi shqiptarët e Kosovës ka përfunduar dhe statusi i tyre në Kosovë do të jetë konform standardeve  ndërkombëtare,status i cili tani për tani është i priveligjuar.








      

                                           

            1. Liria  e  lëvizjes

    Pika 1.1.standardi 1.( lira e lëvizjes) kërkon që:Liderët e komunitetit shumicë të tregojnë mbështetje publike për mundësinë e të gjitha bashkësive që ti gëzojnë këto të drejta dhe të kundërshtojnë dhe reagojnë në mënyrë aktive ndaj akteve të cilat janë kundër shprehjes sociale,kulturore dhe religjioze...40.Nuk është shënuar ndonjë rast që ndonjë lider të ketë thirur në  hakmarrje ndaj popullit serb që jeton në Kosovë.Qëndrimet e liderëve shqiptarë kanë qenë që në Kosovë nuk do të ketë vend për  ata serb të cilët kanë bërë kërdi mbi kombin shqiptar por ata duhet të përballen me drejtësinë,qëndrim,plotësisht i drejtë dhe që edhe  në të ardhmen duhet të jetë parim i bashkëjetesës së mëtejme në mes serbëve dhe  shqiptarëve në Kosovë.Sa i përket bashkësive të tjera shqiptarët me to nuk kanë qenë në  marrëdhënie lufte qëndrimi ndaj tyre ka qenë dhe është më se korrekt.Janë të përfaqësuar nëpër të gjitha institucionet e Kosovës  më shumë se sa bëjnë pjesë në jetën e përgjithshme në Kosovë.Pika 2.3. standardi 1.(liria e lëvizjes)-kërkon shqyrtim të menjëhershëm apo të shpejtuar të rasteve që pengojnë lirinë e lëvizjes...41.Rasti i Mitrovicës dëshmon ngadalsinë e zgjidhjes së cështjeve praktike dhe mungesën e tolerancës serbe ndaj shqiptarëve.Sikur serbët të jenë të distancuat nga politika e Millosheviqit nuk do të përkrahnin rebelët serbë në Mitrovicë,nuk do të përkrahnin enkllavizimet,Serbia e dëshmon se pavarësisht konjukturave në pushtet qëllimi i saj është dominimi dhe zgjerimi i teritoreve nëse jo me luftë këtë ata mundohen ta  realizojnë në  mënyra të tjera.Për shqiptarët nuk janë gjëra të  panjohura,të gjitha këto që po i bëjnë serbët janë në funksion të tentimit për dominim.Sikur meqëllim po propagandohet liria e lëvizjes në tërë Kosovën  që të zhagitet Mitrovica.Të drejtat e serbëve nuk mund të jenë pengesë për pavarësinë e Kosovës me kuaziarsyetime të ndryshme të lëvizjes,sigurisë dhe të drejtave të tjera.










40.Po aty pika 1.1.st.1.(liria e lëvizjes)
41.Po aty pika 2.3.st.1.(liria e lëvizjes)

                         2.Përdorimi i  lirë  i  gjuhës

    Gjuha është e drejtë elmentare, prandaj në këtë drejtim nuk duhet pasur mosmarrëveshje.Mendoj se të gjitha gjuhët në Kosovë kanë një tretman që kënaq nevojat e të gjitha bashkësive etnike që jetojnë në të.Edhe pse srbët nuk arrijnë as 10% përqindshin gjuha serbe është plotësisht e barabartë me gjuhën shqipe,edhe pas pavarësimit apo bashkimit me Shqipërinë  gjuhën nuk duhet kufizuar,bëhet fjalë për një të drejtë fundamentale prandaj në këtë  cështje nuk duhet ngecur.Pikat 7,10,11,dhe të tjerat të standardit 2. Liria e lëvizjes-....42.rregullojnë çështje edhe pse ka vendbanime në të cilët nuk jeton asnjë pjesëtar i minoriteteve të tjera  gjuha serbe është e ngritur në nivel të Kosovës prandaj mund të bëhet korrigjim,ku duhet të thuhet se ”gjuha serbe është gjuhë zyrtare për veç në ato vendbanime ku nuk jetojnë serbët”.Në  përgjithësi ky standard i tejkalon normat ndërkombëtare,prandaj,shqiptarët janë të vetëdijshëm se duke afirmuar vlerat e veta nuk duhet të kufizojnë të drejtat  e tjerëve.

           4.KTHIMET  E  QËNDRUESHME  DHE  TË  DREJTAT  E        
              BASHKËSIVE  DHE  PJESËTARËVE  TË  TYRE

    Çështja e kthimit e të zhvendosurve në Kosovë është e  politizuar skajshmërisht sikur harohet se më së shumti të zhvendosur prej atdheut të vet ka shqiptarë,dhe përqëndrohet vëmendja në minoritetet tjera e në veçanti ate serb.Faktori ndërkombëtar e sidomos ai europian dhe  amerikan duhet njëherë e përgjithmonë ta kuptojnë dhe tu ngulitet në kokat e tyre(faktorit politik,historik,juristëve,analistëve për europënjuglindore) se  shqiptarët,serbët dhe sllavët e tjerë i shohin si  ardhacak të karpateve që prej shekullit VII –të e këndej dhe kjo gjë nuk mund të fshihet prej mendjes kolektive kombëtare shqiptare.Edhe kthimet e serbëve në Kosovë do ta dëshmojnë këtë gjë,çdo serb i Kosovës do ti gjej të parët e vetë në brendi të  Serbisë andaj nga kanë ardhur pas









42.Po aty pika 7,10,11.st.2.(liria e lëvizjes)
shek.VII.Kolonizimet e serbëve në Kosovë do të kenë rastin  që gati pas 100 vjetësh të nxjerrin në shesh  fëlliqësirat e politikës serbe,ashtu siç dolën në kohën e gjenocidit të Millosheviqit .Prandaj serbët që kanë shkelur në Kosovë me qëllime të mbrapshta dhe që kanë marrë pjesë në vepra të ndryshme të kundraligjshme mos pritni se do të kthehen ndonjëherë.Standardi 1.(kthimet e qëndrushme)…43. në pika në vazhdim i është dhënë më shumë rëndësi rindërtimeve të pronave të minoriteteve  edhe pse ka shtëpi shqiptare dhe prona ,familje të zhdukura dhe shumë plagë të tjera të luftës të cilat okupatori serb sistematikisht i ka bërë ndaj kombit shqiptar,kur bie fjala për serbët alarmohet edhe KS i OKB-së për ndonjë ngjarje e cila në perëndim ,në vendet e zhvilluara do të kalonte thuajse pa u vërenjtur fare.Kthimet e serbëve, nëse nëse do të merren parasysh nga bashkësia ndërkombëtare për pavarësinë ,atëherë vetë bashkësia ndërkombëtare do të ngecë në gabimet e veta.Shumë serbë janë kolonizatorë të kohërave të kaluara,shumë serb janë të zhytur në punë të ndyta ndaj kombit shqiptar,ata thjeshtë janë përshëndetur me Kosovën pasi e dinë se nuk e kanë pasur vendin aty.Shumë serbë të cilët kanë humbur diçka nga vetja e tyre qoftë të natyrës shpirtërore apo materiale,shumë lehtë manipulohen nga Beogradi.Ata janë mësuar nën një sistem aparteidi ku shqiptarët ishin vetëm viktima dhe tani nuk mund ta kuptojnë mbrapshtinë e tyre,sikur u duket se janë në ëndër se çka po ndodh.Çështja e kthimit e të zhvendosurve ndër serbët ka një specifikë psikologjike e cila duhet të kihet parasysh në çdo rast dhe për çdo ngatëresë.Serbët nuk e pranojnë Prishtinën si autoritet qendror,këtu është pengesa kryesore,serbët nuk kënaqen vetëm me zotërimin e ndonjë komune dhe vetëm me pushtetin lokal.Ata duan ta barazojnë Prishtinën me ndonjë komunë rurale të banuar me serbë.Prandaj para se me biseduar për çështje të tjera serbëve duhet qartësuar se sa kohë që ata shohin ëndëra do t’ia vështirësojnë vetes jetën në Kosovë.Ndërsa ëndër është që të mendosh se Beogradi do të jetë mbi Prishtinën dhe se Kosova do të jetë pjesë e Serbisë.Pika 4.2.standardi 1.(kthimet e qëndrueshme-këkon ti kushtohet rëndësi shkollimit ku thuhet “Është bërë mundësimi i









43.Po aty  standardi 1. (kthimet e qëndrueshme)

shkollimit në njërën nga  gjuhët amtare anembanë Kosovës për bashkësitë të cilat i plotësojnë kriteret dhe është shpreh dëshira për arsim të tillë”…44.Kosova nuk ka nevojë për analfabetë të çfarëdo bashkësie etnike,prandaj kësaj dukurie duhet kushtuar kujdes të shtuar me masa stimuluese.Në shoqërinë e ardhshme europiane analfabetët do të jenë pikë e dobët prandaj duhet zhdukur këtë dukuri në tërësi.Pika 5. standarsi 1. (kthimet e qëndrueshme)-Qeveria e Kosovës  në baskëpunim me KFOR-in duhet të angazhojë një numër të shtuar të forcave të SHPK-së dhe policisë ndërkombëtare në veriun e Kosovës,me theks të veçantë në Mitrovicë,që tu mundësojë banorëve të Mitrovicës dhe në tërësi veriut të Kosovës që të jetojnë një jetë të barabartë si gjithë banorët e Kosovës.Çështja e kthimeve duhet mbyllur sa më parë sa i përket lëvizjeve të popullisë brenda vetë Kosovës.Duke u marrë shumë me të kthyerit serb nuk duhet harruar popullin të vuajë padrejtësisht.Në këtë pikë Qeveria duhet të këmbëngul me çdo kusht.Ndërkombëtarët duhet ta kuptojnë se Mitrovica  është sfidë edhe e shqiptarëve edhe e ndërkombëtarëve dhe më së shumti e Qeverisë.Efektet e autoritetit të Qeverisë në Mitrovicë janë shembull për mbarë rajonet e Kosovës.Autoriteti i  pushtetit matet në situata  të vështira dhe në raste më të ndërlikuara.Prandaj çështja e Mitrovicës më së shumti është neglizhencë e faktorit ndërkombëtar,arsyet e së cilës i dinë ndërkombëtarët.Sa i përket shqiptarëve,nuk duhet lejuar që të kënaqen orekset serbe.Nëse shqiptari nuk mund të kthehet në shtëpi të vet mos të pres dikush se po ai shqiptar do të angazhohet që serbit tia plotësojë kushtet të ketë kulm mbi kokë ndërsa vetë të ngel refugjatë në tokë të vetë.Shqiptarët do ta dëshmojnë fqinjësinë e mirë në momentin e njohjes së autoriteteve të Kosovës si autoritete  të pamvarura d.m.th Pavarësinë e Kosovës.Pika 7.6. standardi 1.(kthimet e qëndrueshme) kërkon “Intervenim të sukseshëm në nivelin qendror në rastet ku autoritetet komunale ose liderët e bashkësive pengojnë procesin,që drejton kah eliminimi i pengesave ose zgjidhjet e mosmarrëveshjeve dhe përparim të sukseshëm në proces”…45.Është shumë me rëndësi ligji









44.Po aty pika 4.2.st.1.(kthimet e qëndrueshme)
45.Po aty pika 7.6.st.1.(kthimet e qëndrueshme)
për decentralizim dhe për qeverisje lokale që do të  zgjidhte këto dilema me serbët se a do të dalin apo jo në zgjedhjet e Kosovës.Me shqiptarët pushteti qendror nuk do të ketë probleme sa i përket daljes në zgjedhje sepse ata e dinë se çfarë rëndësie kanë zgjedhjet për Kosovën.Prandaj një masë e tillë d.m.th. pjesmarrja në zgjedhje është shumë  me rëndësi për tu siguruar kushte të kthyerve,përndryshe Qeveria duhet të përcaktojë masat që më parë se si do të qeverisen ato vendbanime dhe të kthyerit e Beogradit për stimulim enklavash nuk duhet të përkrahen dhe të përfshihen në sistem të Kosovës.Ligji duhet të  parashehë emërime të administratorëve komunalë nëpër vendbanime serbe nëse serbët nuk do ta dalin në zgjedhje dhe nëse nuk përkrahin masat qeveritare.Administratorët serbë në komunat me shumicë serbe të emërohen  prej  atyre të cilët përkrahin masat e qeverisë së Kosovës dhe kuptohet që i plotësojnë kushtet.Prandaj nuk duhet brengosur se a do të dalin serbët në zgjedhje apo jo.Serbët  për nga natyra nuk janë demokratë prandaj ata do të pranonin të qeveriseshin nga administratorë të emëruar për shkak se nuk do të kishin zgjidhje tjetër.Serbët  sikur tishin demokratë nuk do ti  përkrahnin politikat e tilla dhe që moti me shqiptarët do të vendosnin marrëdhënie në nivel të duhur të barabartë.Pika 7.7. dhe 8.1 9(po aty) …46 kërkon angazhimin e shoqërisë civile për këtë çështje.Shoqëria civile e sidomos OJQ-të mund të japin një ndihmesë të paçmueshme.Duke vepruar me  paanshmëri    ,duke vepruar me përgjegjësi për shpërndarjen e fondeve pa keqpërdorime të ndryshme mund ta bëjnë ate që pushteti s’mund ta bëjë.OJQ-të mund të jenë shumë më të  afërta me popullatën.Pushteti udhëhiqet prej këndit tjetër  dhe veprimi pushtetor,ndërsa OJQ-të mund të depërtojnë edhe në vendbanimet serbe ku pushteti i Kosovës shihet ende me rezervë dhe kanë më shumë prirje kah Beogradi.Nën ndikimin e fushatës së plotësimit të standardeve dhe se standardet gjoja nuk mund të plotësohen pa serbët,fondet duhet të ndahen proporcionalisht prandaj nuk ka nevojë që serbët të paraqiten si kushti kryesor për standardet dhe  stabilitetin e Kosovës(serbët e Kosovës dhe jo të Serbisë).Pika 9










46.pika 7.7. dhe 8.1. st.1.(kthimet e qëndrueshme)
standardi 1.(kthimet e qëndrueshme)-..47.kërkon që të drejtat e njeriut dhe të bashkësive të jenë të mbrojtura me ligj që do të jetë në harmoni me standardet evropiane.Ky standard nuk paraqet ndonjë vështirësi të caktuar pasi si burime të së drejtës pozitive në  Kosovë konventat ndërkombëtare paraqesin një burim të rëndësishëm.Aspiratat e kombit shqiptar janë që të  bëhet pjesë e Europës së bashkuar me kombe të bashkuara duke respektuar edhe të drejtat e kombeve dhe popujve të tjerë.Monitorimi që kërkohet është i afatizuar për muajin Mars 2004 pika 10.1.(po aty)-çështja qëndron pak më e koklavitur se sa që mendohet për shkak se prej të gjitha pakicave që jetojnë në Kosovë vetëm serbët bëjnë obstruksione ndaj  institucioneve të  Kosovës duke iu nënshtruar urdhërave të Beogradit.Nuk qëndron çështja te drejtat e pakicave pasi serbët,gjuhën e kanë të garantuar edhe me kushtetutë,shkollimin,simbolet e tyre si dhe të drejtat e tjera të parapara me norma të brendshme dhe ndërkombëtare.por çështja është te pranimi i autoritetve të Kosovës duke nënkuptuar edhe  Kosovën a pavarur apo të bashkuar me Shqipërinë.Ashtu siç veprojnë serbët është e njëjtë sikur shqiptarët e Mali të Zi,të Luginës së Preshevës dhe të Greqisë tu nënshtrohen urdhërave të Tiranës e jo të Podgoricës,Beogradit apo Athinës.Argumentet janë në favor të shqiptarëve si dhe e drejta ,mbetet që edhe vullneti politiko-diplomatik  ti nënshtrohet të drejtës dhe argumenteve,përndryshe mos u habitni kur shqiptarët  zemërohen pse nuk duan të jenë të shkelur në tokën e tyre.Këshilli i Evropës nuk duhet ti shiqojë proceset siç bënte para se të  shpërthenin konfliktet në ish Jugosllavi,dhe kur amerikanët ndërhynin energjetikisht shfaqeshin mospajtimet brendaevropiane të cilat mospajtime i shfrytëzonte shumë mirë Serbia me  Millosheviqin në krye.Nëse Europa dëshiron që rajoni të ketë stabilitet dhe këto vende ti pranojë  si të pavarura Serbisë duhet thënë  haptazi,pranoje pavarësinë e Kosovës,ose pa ta njohë vetë Unioni  Europian.Në rastet e tjera shqiptarët do të shiqojnë interesat kombëtare para atyre regjionale e europiane.Nuk bëhet fjalë për respektim të pakicash sepse tekefundit nuk  mund që për shkak të pakicës serbe të mbeten peng të gjitha  proceset në Kosovë dhe të zhagitet fati i një populli të tërë dhe i bashkësive të







47.Po aty pika 9.st.1.(kthimet e qëndrueshme)
48.Po aty pika 10.st.1.(kthimet e qëndrueshme)

tjera vetëm e vetëm të kënaqen orekset e Beogradit.Këshilli i Europës duhet ti ketë parasysh interesat aftgjate dhe jot ë bjerë në grackë të incidenteve ditore.Konventa Kornizë duhet të përfshijë ndryshimet të cilat do ta rregullonin statusin e pakicave në një Kosovë të pavarur.Këshilli i Europes çfarëdo statusi tjetër nën Kosovën e pavarur të paraparë do të dështojë në politikën e tij në Europën juglindore,prandaj hezitimet do ti kushtojnë vetë Unionit Europian në sukseset e politikave të tij.Lidhur me planprogramet e shkollimit që të inkurajojnë tolerancën respektin për të gjitha bashkësitë sa i përket historisë në Kosovë të kërkuara në 14.standardi 1. (kthimet e qëndrueshme)…49-gjërat duhet kthjelluar mirë e mirë që të kenë mbështetje  shkencore të pakontestuar.Reformat në arsim duhet të përfshijnë jo vetëm lëndën e historisë por edhe lëndët e tjera shoqërore të natyrës së përgjithshme dhe konkrete.Sllavët dhe konkretisht serbët nuk mund ta mohojnë se kanë ardhur prej anës së Karpateve edhe veprimet aktuale të Serbisë dëshmojnë lidhjet emocionale me rrënjët  e vjetra.Serbët gjithashtu  nuk mund ta mohojnë se kanë qenë  pushtues të egër.Gjykimet e serbëve,se Kosova është tokë serbe në bazë të disa manastireve është  njejtë sikur të thuash se Kosova është turke në bazë të disa xhamive.A mund të themi një ditë se Roma apo Parisi e Berlini do të jenë arabe apo sllave në bazë të xhamive dhe manastireve të ndërtuara për besimtarët.Beteja e Kosovës është një betejë e humbur prej serbëve në të cilën nuk kanë marrë pjesë vetëm serbët të cilën serbët e fallsifikojnë si betejë të tyre me çka dëshmojnë fshehjen hegjemoniste serbe. A thua standardet  Evropiane lejojnë fallsifikimin e historisë dhe a thua shkenca historiografike europiane mund ti pranojë trillimet serbe.Do të ishte mirë që shqiptarët të organizonin një simpozium shkencor ku do të thirreshin ekspertë europianë të lëmive shkencore shoqërore e në vecanti historianë,gjithashtu edhe sllavë p.sh.me temën “Autoktonia e kombeve të Ballkanit”-ku do të mund të prezentoheshin argumentet shkencore. Prandaj  nuk mund të fallsifikohet  historian ë favor të politikës e në këtë rast  standardeve.Tolerancë respect









49.Po aty pika.14.st.1.(kthimet e qëndrueshme)

duhet treguar por jot ë biena në kurthe të tilla që edhe  të tentojmë ta shlyejmë historinë siç është rasti me  Konferecën e Bujanit.


                       5.EKONOMIA

    Kosova e gjendur nën regjime të ndryshme të huaja nuk ka pasur mundësi të zhvillohet ekonomikisht sipas ligjeve  ekonomike të tregut të lirë.Për veç se nën regjime okupuese Kosova është ndeshur edhe me dukuritë e ish sistemit dhe nën një okupim klasik.Pas vendosjes së misionit ndërkombëtar Kosovës iu dha mundësia të vendos themelet  e një ekonomie të tregut sipas ligjeve ekonomike dhe jo ideologjike.Zhvillimi ekonomik i Kosovës do të mund të ecë më shpejtë sikur Kosova të ketë statusin e saj të definuar.Definimi i statusit të Kosovës e pavarur ose e bashkuar me Shqipërinë do të shpejtonte zhvillimin ekonomik si dhe integrimet euroatllantike.Standardet e Kosovës do të plotësohen në vazhdimësi,prandaj zhvillimi ekonomik nuk mund të arrihet  dhe të plotësohen standardet pa pasur liri të plotë.Shumë politikanë dhe diplomatë nuk kanë besuar se serbët dhe Serbia mund të bëjnë krime të tilla mbi kombet e tjera,mirëpo doli e kundërta,prandaj politikat e  UE-së duke nënkuptuar edhe politikat  ekonomike do të kenë sukses të plotë në Kosovë atëherë kur Kosova të ketë status plotësisht të pavarur.Në rast se do të ketë rezerva të ndryshme në qasje nëpër institucione ndërkombëtare financiare edhe para  definimit të statusit proceset do të shkojnë shumë më vështirë.Tani për tani Kosova nuk i ka as 3 milionë banorë është që mirë që planet zhvillimore të pregaditen për mbi 10-milionë banorë,për shkak se për mbi këtë numër banorësh do të mund të korrigjohen ndërsa nën këtë do të duhet të rishikohen prej fillimi.Për veç Prishtinës çdo  komunë të planifikohet për të plotësuar nevojat e më se 250.mijë  qytetarëve (Komunat  me seli në qytet, ndërsa nëpër fshatra me mbi 25 mijë banorë të selisë).
    Ekonomia-standardi 1. pika 1.1(ekonomia)  ka paraparë një sërë pikash, ne veçuam ate të punësimit pika c.)Promovimin e









                                                 

punësimit..50.Kosova  ka papunësi të lartë dukuri kjo që kërkon një angazhim maksimal të të gjitha strukturave  institucionale .Papunësia është një problem edhe për vendet e rajonit,ulja e papunësisë për veç zbutjes  së varfërisë ndikon edhe në uljen e migrimit nëpër vendet e ndryshme të botës.Punësimi mund të stimulohet për mes promovimit të masave të ndryshme lehtësuese ,p.sh.Firmave tu caktohen kritere të ndryshme sipas fuqisë ekonomike që në rastet e caktuara kur bëjnë shtimin e punëtorëve tu hiqen obligimet e sigurimeve d.m.th. firmat të bëjnë vetëm pagesën e pagës ndërsa sigurimet të vlejnë sikur në statusin  e të papunësuarit për shëndetësi ,arsim dhe banim.Për sigurim pensional vetë punëtori të paguajë 10% prej pagës dhe  5% për këtë kategori të paguajnë punëtorët me status të rregullt pune.Pika 1.4.Qasja në financat ndërkombëtare (po aty )..51.Edhe  pse Kosova  nuk e ka  të definuar statusin si shtet i pavarur në Kornizën Kushtetuese në  nenin1.al.1.Kreu 1.Dispozitat themelore thuhet:”Kosova është një entitet nën administratën e përkohshme ndërkombëtare,që,me popullin e vet, ka atribute unike historike,juridike,kulturore dhe gjuhësore”…52   që  është një bazë e mjaftueshme për të  konstatuar se tani për tani Kosova ka status të definuar i cili në të ardhmen nuk mund të jetë status i cili do të shqetësonte investitorët e jashtëm kreditë dhe ndihmat e ndryshme  të institucioneve të ndryshme financiare ndërkombëtare.Kosova nuk duhet të ketë asnjë lloj kufizimi sa i përket gëzimit të drejtës për ndihma ekonomike të institucioneve ndërkombëtare edhe për vetë faktin se gjendet në  kontinentin europian,pastaj pretendon të bëhet anëtare e UE-së.Statusi i Kosovës nuk mund të jetë  kundër vullnetit të popullit të Kosovës,popull i cili qartë është i përcaktuar për anëtarësim në UE.Një garanci tjetër është  edhe mërgata shqiptare ,gati nuk ka familje e cila nuk ka ndonjë anëtar të familjes në vendet euroatllantke,dhe askush nuk do të rrezikonte  ti humbte edhe këta kur dihet ndihma e tyre në ekonominë e Kosovës ,kështu që nuk ka bazë për frikë sa i përket përcaktimit të kahjes së ardhmërisë së Kosovës.E vetmja gjë që duhet kërkuar prej autoritetve të Kosovës është garancia ligjore e përgjegjësive për ndihmat që i jepen Kosovës dhe për investitorët.





50.Po aty  pika 1.1. st.1.(ekonomia)
51.Po aty pika  1.4.st.1.(ekonomia)
52.Korniza Kushtetuese  për vetëqeverisje të përkohshme

Pika 1.5. (po aty )...53 kërkon vendosjen e një  kornize  rregullative për sektorin e energjisë.Çfarëdo rregullative e cila nuk do të jetë në përputhje me konvetat nderkombëtare të energjetikës do të sjellë  vështirësi .Siç cekëm edhe më lartë statusi i Kosovës është status ndërkombëtar d.m.th se nuk mund të vlejnë rregulla të ndonjë shteti tjetër,ndërsa statusi i tanishëm nuk është pengesë për aplikimin e konventave ndërkombëtare.Edhe pse konventat ndërkombëtare vlejnë për vende të pavarura kjo nuk d.m.th. se ata nuk mund të aplikohen në një territor  i cili ka status  ndërkombëtar.Do të ishte e kundërta sikur të vendoseshin rregullativa të ndryshme të cilat do të ishin kundër të drejtës ndërkombëtare gjë e cila është apriori e ndaluar.Pika 1.6.(po aty).. .54-minierat dhe xeheroret e Kosovës sipas ekspertëve vendas konsiderohen se kanë rezerva të bollshme për të ardhmen e Kosovës,çështja është në vendosjen e rregullativave të atilla  të cilat do të mundësojnë shfrytëzimin maksimal të kapaciteteve ekonomike,qoftë nga kompanitë e ndryshme të jashtme apo të vendit si edhe  në bashkëpunim me autoritetet e Kosovës. Vlerësimi i pasurisë së Kosovës është shumë me rëndësi për të projektuar kahjet e zhvillimit ekonomik.Resurset e vlerësuara me një precizitet të përafërt janë edhe siguri edhe  masë stimuluese për investime.
Ministritë pika 2.1.(po aty )-...55 pajisja e Ministrive të tanishme me kapacitete profesioniste për të përballuar nevojat e Kosovës si dhe ato të UE-së dhe kompletimi i tërësishëm i qeverisë është e domosdoshme por njëkohësisht duhet pasur parasysh që mos të ngarkohet administrata për së tepërmi.Lëmi të ndryshme kërkojnë edhe shuma më të mëdha të parave por është e rëndësishme që të ndërmeren hapa konkretë në degë të caktuara ku mundemi vetë edhe ate pa zvarritje të shumta,p.sh. është shumë  rëndësishme që Kosova të zhvilllojë turizmin dimëror dhe veror.Turizmi është një degë që me pak investime mund nxjerrë shumë më shumë përfitime se sa që mendohet në shikim të parë.Me që Kosova është e dalur pas luftës e cila nuk hiqet nga kujtesa shpejtë aq më tepër kur me serbët ende









53.Po aty pika 1.5.st.1.(ekonomia)
54.Po aty pika 1.6.st.1.(ekonomia)
55.Po aty pika 2.1.st.1.(ekonomia)
vazhdojnë mosmarrëveshjet politike,prandaj si të parë në këtë drejtim duhet bërë:
    -Rindërtimin dhe ndërtimin e të gjitha kullave shqiptare qoftë publike apo të familjeve të njohura që kanë ngritur vlerat e kombit qoftë me pushkë ose me penë,që prej kohës së perandorisë turke e këndej (deri më tani Kosova nuk ka pasur mundësi, pasi prej perandorisë turke mbeti nën  ish Jugosllavitë,mbretërinë dhe komuniste).
    -Terrenet e ndryshme malore dhe  fushore  të përshtatshëm për investime të rregullohen qoftë me mjete të shtetit qoftë të jepen në shfrytëzime afatgjate si dhe të ndërtohen terrene sportive,(nuk ka mundësi që çdo kush ti financojë fëmijët e vetë me mjetet vetanake,prandaj  në këtë mënyrë arrihen efekte të shumta dhe sidomos zbulimi i talentëve të rinj të cilët mund ta afirmojnë kombin brenda dhe jashtë).
    -Një propagandë e mirë mund që Kosovës ti sjellë turistë të përhershëm nga misioni ndërkombëtar civilo-ushtarak.Kështu Kosova mund të kthehet në një rajon turistik të rëndësishëm,kjo mvaret kryekëput prej faktorit vendor.Është me rëndësi që të ketë një lëndë mësimore për turizmin në  arsimin fillor dhe të mesëm për të ditë ti tërhjekim të huajt.
    Pika.2.1.b.Regjistrin e bizneseve-...56 Çështja e evidentimit të biznesit është shumë me rëndësi për të pasur një biznes stabil dhe të qëndrueshëm.Është me rëndësi që inspektorët e kontrollit të mos jenë të të njetit rajon për shkak se,për shkak të lidhjeve  familjare, shoqërore,miqësore etj,etj,zbatimi i ligjit vështirësohet.Inspektorët vihen në pozita të palakmueshme në raste të shqiptimeve të sanksioneve ligjore,për firmat që punojnë në të zezë dhe të regjistruara.Është mirë që p.sh.inspektorët e komunës A të mund kontrollojnë  biznesin e komunës B,mund të ketë rritje të shpenzimeve në terren,por efekti është më i lartë sa i përket barazisë së firmave para ligjit dhe vjeljes së të hyrave të shtetit.Pika 2.6.dhe 2.7. standardi 1.(ekonomia)...57-rekomandon kujdesin për zhvillimin e Kosovës .Kosova  ka për tu zhvilluar ekonomikisht  edhe pa dashur dikush për vetë faktin se e para herë i është










56.Pika 2.1.b. st.1.(ekonomia)
57.Pika 2.6 dhe 2.7.st.1.(ekonomia)

dhënë mundësia.Çështja qëndron që ky zhvillim të përshpejtohet dhe faktori vendor ti afrohet cilësisë së vendeve evropiane qendrore.Mekanizmave përgjegjës në pikat 2.6. dhe 2.7. të këtij standardi i mbeten që ti caktojë prioritetet ekonomike vjetore,nëse ka nevojë edhe duke aplikuar referendumet komunale p.sh. për vitin e ardhshëm të vendos popullata për prioritetet buxhetore edhe ate:
        1.Energjinë
          2.Uji
        3.Rrugët dhe kanalizimi
        4.Shëndetësia
        5.Kultura dhe sporti
        6.Turizmi
        7.Prodhimi
        8.Tregtia dhe shërbimet etj,etj.
Ndërsa ajo që nuk mund të nxjerret në referendum të vendoset në bashkëpunim në mes autoriteteve dhe Grupit këshillues për sektorin privat,dhe Grupit këshillues për NVM-në etj,etj.
Çështja e investimeve publike në pikart 3.5.dhe 3.7...58  është shumë e rëndësishme për të hap mundësitë e një zhvillimi më të shpejtë.Qoftë biznes i vogël apo i mesëm apo i madh nuk mund të ketë perspektivë të sukseshme nëse nuk i ka të rregulluara rrugët,ujin dhe  energjinë.Prandaj  planifikimet zhvillimore duhet të bëhen duke i respektuar parametrat europianë.Çështja e suficiteve patjetër të orientohet në rregullimin e rrugëve në rend të parë pastaj ujit dhe energjisë.As investitorë i  brendshëm as i jashtëm nuk mund të fillojë aktivitetin e vetë ekonomikë nëse nuk i janë të plotësuar këto parametra.Është i domosdoshëm bashkëpunimi në mes Qeverisë dhe firmave  për ndërtimin e rrugëve të Kosovës edhe ate jo vit për viti por njëkohësisht në të gjithë Kosovën.Është e kuptueshme se suficiti buxhetor nuk mbërin për të gjitha rrugët njëkohësisht por prandaj duhet biseduar me firmat e ndërtimit dhe patjetër të gjendet zgjidhje p.sh. firmave mund tu lëshohen një shumë kredie me të cilën kredi ato do të mund të mbërinin shumat e








58.Po aty pika 3.5 dhe 3.7 st.1.(ekonomia)


nevojshme duke marrë përsëri kredi në të holla apo materiale me çka mund të plotësohen limitet që nuk mund të arrihen me suficite.
    Uji është nevojë dhe kusht.Është nevojë e domosdoshme ndërsa është kusht i pdiskutueshëm për tu zhvilluar.Aty ku nuk ka mundësi shteti  mund që ta merr me koncesion ndonjë firmë  në afat  me marrëveshje dypalëshe.
    -Energjia-është një sektor shumë i rëndësishëm ,Kosova por edhe Shqipëria ballafaqohen me mungesë të energjisë (që ndonjëherë Shqipëria i dejtohet bile edhe Serbisë që është një gabim i pafalshëm i qeverive shqiptare).Çështja mund të zgjidhet pak më shpejtë nëse nuk ekzistojnë mosmarrëveshje të ndryshme politike të brendshme dhe konflikte interesash.Më mirë që p.sh. 10-vjet të ecim zvarrë nëse nuk kemi mundësi të mbulojmë këtë lëmi me suficite buxhetore  apo t’ia japim ndonjë firme të jashtme apo të brendshme.Ne, me të vërtetë p.sh. 10-vjet nuk do të kemi fitim prej kapaciteteve të dhënura në këtë mënyrë por, për 10-vjet do të punësohen numër i caktuar punëtorësh dhe  normalisht ata do të paguanin detyrimet ndaj shtetit.Nuk diskutohet nëse ndonjë kompani e mbrendshme i plotëson kushtet dhe arrin marrëveshje për investime në energjetikë që të zhvillojë biznes në këtë lëmi.
    Çështja e disponimit me informacione për rrjedhat e përgjithshme është e dorës së parë.Kosova gjendet në fazën fillestare për investime të shëndosha aftgjate.Zyra  Statistikore e Kosovës duhet të ofroj të gjitha të dhënat lidhur me ecuritë ekonomike në nivel shtetëror dhe komunal.Komunat çdo 6-shtë muaj të  publikojnë nga ndonjë fletushkë prej maksimum 10-të faqesh për ecuritë ekonomike komunale.Fletushka të përmbaj të dhëna për numrin e firmave,llojin e aktivitetit,numrin e të punësuarve,lëmitë ku mungojnë investimet,resurset natyrore.Nuk është keq që të ofroj edhe të dhëna për numrin e përgjithshëm të të punësuarve dhe të papunësuarve.Prej të punësuarve ty ofroj  të dhëna sa punojnë jashtë ,sa brenda,për shkak se ka rëndësi për tërhjekjen e investitorit.Një komunë me më shumë të punësuar kuptohet se do të terhjekë më shumë investitorë,gjithashtu edhe një komunë më e zhvilluar .Në nivel të Kosovës është me rëndësi që të jepen të dhëna në më së paku 3-muaj(nëse ka nevojë edhe për çdo muaj dhe sipas kërkesës të të interesuarit).Është me rëndësi që Zyra të disponoj  me informacione të hollësishme studimore.Investitori kuptohet se nuk do të investoj në ndonjë rajon apo komunë ku e ka konkurencën e zhvilluar,ndërsa në nivel të Kosovës dhe për eksport u duhen të dhëna të vërtetuara shkencore të cilat Zyra duhet ti disponoj.Pika në  fjalë  5.3…59 (po aty) duhet të mbështetet në ligjin mbi pronat dhe ligjet për privatizim . Ligjet në fjalë si dhe misioni ndërkombëtar duhet të marrin  për bazë të drejtën e  Kosovës që të disponoj me pasuritë e veta.Kjo çështje është shumë e ndjeshme pasi në të  kaluarën ka pasur shitje të pasurisë së Kosovës dhe privatizime të kundraligjshme.Populli i Kosovës Serbinë e kishte shpallur armik dhe okupator,plackitjet ishin më se evidente,ka pasur kundërshtime të natyrës politike lidhur me  shkatërimin e ekonomisë së Kosovës të cilat i kushtojnë Kosovës.Kosova duhet të kërkoj dëmshpërblim prej Serbisë për dëmet e shkaktuara ekonomike për mes AKM-së.AKM-ja duhet të  pregadis një studim të hollësishëm të lartësisë së dëmit që duhet paguar Serbia  Kosovës,çështja mund të hidhet edhe në gjykatë.
Në padrejtësitë dhe krimet e plaçkitjet që Serbia ia ka bërë Kosovës mund të futet edhe vjedhjet e kursimeve të fondeve pensionale dhe fondeve të tjera.Pika 7.6..60  kërkon “ rishqyrtimin e procedurës së emërimit në Fondin e Pensioneve të Kosovës dhe regjimin raportues”-është shumë me rëndësi për të gjitha ndryshimet në Kosovë që të dihet pikësynimi final dhe ndryshimet e tilla qoftë procedurale  për emrime të ndryshme duhet të kenë parasyshë mëvetësinë e Kosovës.Pika 8.3. (po aty)…61 bën fjalë për rëndësinë e pagesave,është jashtëzakonisht  e rëndësishme fushata e cila do ë mbajë përherë nën vigjilencë  publikun dhe konsumatorin për rëndësinë e pagesave  për  mes TV,radios,gazetave dhe fletëkumtesave nëpër vende frekuentuese publike  duke i paralajmëruar për sanksionet ligjore.Zbatimi i tatimit në pronë dhe fitim që kërkohet në pikën  10.2….62 (po aty) duhet të jetë në pajtim me Konventën Europiane mbi të  Drejtat e Njeriut (KEDNJ)-është  e

















59.Po aty pika 5.3.st.1.(ekonomia)
60.Po aty pika 7.6.st.1.(ekonomia)
61.Po aty pika 8.3.st.1.(ekonomia)
62.Po aty pika 10.2.st.1.(ekonomia)
domosdoshme që të bëhen lehtësime të ndryshme kur bëhet fjalë për investime por duke mos u shkelur të drejtat  e njeriut.Kosova nuk është anëtare e UE-së prandaj lehtësimet duhet të jenë në funksion të arritjes së standardeve të  UE-së pika 10.4….63(po aty ).
    Sa i përket administratës tatimore pika 11.2 (po aty)….64 domosdo të jetë profesionale dhe në tërë territorin e Kosovës,çështja është problematike nëpër  enkllava dhe rajonin e Mitrovicës.Punësimi i pjesëtarëve  të  pakicave nuk duhet të paraqesë problem,çështja qëndron në  shqiptimin e masave ndëshkimore  ligjore ndaj pakicave të cilat nuk duhet të marrin ngjyrim etnik.Prandaj duhet që,para shqiptimit  të masave ndëshkimore tu jepet së paku 2-vërejtje dhe në radhën e tretë duhet zbatuar sanksionet ligjore.


                         6.E  DREJTA   PRONËSORE

    E drejta pronësore nuk është e vështirë për tu zbatuar nëse respektohen parimet shkencore juridike.Zvarritja e kësaj cështje për tu zgjidhur sjell komplikime të shumta.Jeta  e përditshme nuk mund të paramendohet  pa  marrëdhënie civilo-juridike,prandaj legjislacioni këtë lëmi duhet ta rrumbullakësoj në tërësi.Kosova ndeshet me mungesa të ndryshme të dokumentacionit në këtë lëmi,prandaj në marrëdhëniet inter-partes duhet aplikuar mekanizmin e dëshmitarëve të besueshëm në bashkëpunim me organet  vendore e komunale.Për marrëdhëniet e pronësisë shtetërore duhet të vlejnë parimet shkencore juridike që nuk janë në kundërshtim me të drejtën në përgjithësi si dhe në veçanti me të drejtën e UE-së d.m.th.qëllimi është aplikimi i atyre parimeve që e ofrojnë Kosovën në UE.
    Çështja e trashëgimisë kulturore në Kosovë duhet të analizohet në shumë kënde:
    -nën këndin e trashegimisë kulturore objektet e ndryshme  religjioze
           shiqohen sipas përkatësisë kombëtare ,që nuk duhet të jetë ashtu








63.Po aty pika 10.4 .st.1 (ekonomia)
64.Po aty pika 11.2.a,b,st.1.(ekonomia)        

           sepse kultura është kulturë dhe shteti duhet të përkujdest për to,ka
           vlera të ndryshme kulturore shqiptare që ruhen nëpër vende  të
     ndryshme të botës ashtu duhet të bëjmë edhe ne.
    -nën këndin e politikës trashëgimia kulturore politizohet dhe  detyr-
     ohen që edhe instancat më të larta shtetërore të bien nën ndikime
     të ndryshme,
    -nën këndin e kulturës objektet kulturore dhe religjioze shpallen si
     të shenjta për një pakicë dhe jo për tërë Kosovën e njerëzimin
     (kohët e fundit serbët kanë lobuar që objektet e ndryshme fetare
     religjioze të marrin mbrojtje ndërkombëtare).
Kush do ti vizitojë  objektet e tilla kur Kosova një ditë të mbetet pa asnjë serb,gjasat janë të tilla sepse serbët si mos e pranojnë Kosovën e pavarur vetëvetiu do të shpërngulen për tu kthyer nga kanë ardhur,
    -nën këndin e përvetësimit të objekteve kulturore dhe fetare serbët
    duan që Kosovën ta paraqesin si të tyren d.m.th.ta përvetësojnë.
    Vetëm se  e kanë ndërtuar ndonjë manastir diku nuk mund të
    thirren edhe në zotësinë  e  të drejtës shtetërore.
    -nën këndin e zhvillimeve rajonale-trashëgimitë kulturore duhet
    kuptuar si e drejtë e njeriut që të kultivojë edhe të drejtën e fesë.
    Por si vepruan serbët?  -Sa objekte  kulturore dhe fetare shkatëruan
    të kombeve të tjera duke nënkuptuar edhe në Kosovë.A thua shqp-
    tarët nuk janë të ndjeshëm ndaj veprimeve serbe.Tolerimet që iu
    bënë serbëve nuk mund të kuptohen ndryshe për veç se si konflikte
    interesash dhe thyerje flagrante të së drejtës  ndërkombëtare.
    -nën këndin e parimeve të barabarsisë njerëzore trashëgimitë kul-
    turore dhe religjioze nuk duhet të maten me arshine të dyfishta,(në
    mes të Prishtinës në planin urbanistik të UP-Universitetit të Prish-
    tinës është në ndërtim e sipër një kishë ortodokse serbe,edhe pse
    është i kontestuar ,objekti i tillë ende nuk është rënuar.Objekti i ti-
    llë është në vend të papërshtatshëm prandaj leja duhet marrë në-
         se ka leje,sepse është leje e kundraligjshme e kontestuar dhe e marrur në kohë të okupimit).

Një gjë është e vërtetë, serbët janë të njohur  për nga përvetësimet e dhunshme (ku ka një serb ndërtoni një kishë,tani e kanë kthyer ndërtojnë atje ku nuk ka asnjë serb për të thënë se kemi ”dëshmi”) rasti më i freskët është me kishën ortodokse maqedonase,shqiptarët nuk kanë kryepeshkopin e tyre shqiptar ortodoks (për shkak të shkurtëpamësisë shtetërore) që të prononcohet për këtë çështj  ,por është më se e logjikshme se do ta pranojmë.Nëse dikush nuk dëshiron që të  jetë nën thundrën e dikujt e aq më tepër kur kemi të bëjmë me  fe dhe kulturë,kjo e drejtë duhet njohur.Nuk mund të ketë detyrim  në këtë aspekt.  Prandaj ndërtimi dhe  rindërtimi i objekteve  fetare dhe kulturore duhet të përfshijë të gjithë Kosovën dhe jo vetëm rajonet e pakicave. Shqiptarët në këtë drejtim duhet ta dëshmojnë veten.Nëse na mungojnë teknologjitë bashkëkohore, gurrët dhe lëndët  e tjera së bashku   me mjeshtërit nuk na mungojnë,prandaj objektet kulturore dhe fetare duhet  ndërtuar dhe  rindërtuar me një shpejtësi marramendëse.

               1.Të drejtat  pronësore  juridike

    Çështja e mbrojtjes e të drejtës pronësore që kërkohet në,pika 1.3.d.standardi 1.(të drejtat pronësore juridike)...65 ,është e një rëndësie të veçantë.Rëndësia e kësaj pike dëshmon ndarrjen dhe funksionimin e drejtësisë,dëshmon funksionimin e tërë aparatit shtetëror,shton besimin në organet shtetërore etj.Ky standard mund të përmbushet më shpejtë nëse punohet me një intesitet më të lartë.Në pikën 1.1.(po aty)...66 kërkohet themelimi i një  grupi ekspertësh për këtë çështje,që është një  kërkesë e qëlluar.Mirëpo dihet se lëndët do të zgjidhen në gjykatë,prandaj edhe për zgjidhjen e lëndëve të  vendbanimeve  joformale duhet aplikuar mekanizmin  e :
        -dëshmitarëve të besueshëm
        -pëlqimin e organeve vendore
        -pëlqimin e organeve komunale dhe prona të mos jetë e
         kontestueshme.Është me rëndësi që grupi i ekspertëve të caktojë masat ligjore sanksionuese për dëshmitë e rejshme,fallsifikimet dhe
















65.Po aty pika 1.3.d.st.1.(të drejtat pronësore juridike)
66.Po aty pika 1.1.  st.1. (të drejtat pronësore juridike)
keqpërdorimet  zyrtare,dënimet duhet të jenë rigoroze me qëllim të parandalimit të parregullsive dhe padrejtësive.
    Çështja e ndërtimeve ilegale pika 1.6. (po aty)…67  dhe kompensimit të pronave 1.7.(po aty)…68  është një standard që kërkon veprime efektive të organeve të shtetit.Ndërtimet ilegale janë me të vërtetë fund e krye të kundraligjshme ,mirëpo mundësia e vetme që këto ndërtime të legalizohen është që ata mos  të paraqesin rrezik dhe pengesë as për interesin individual dhe as për interesin e përgjithshëm dhe shtetëror,dhe mjafton që ti paguajnë detyrimet shtetërore.Në këto raste mendoj se duhet të kihet parasysh standardi i përgjithshëm i popullatës,prandaj mos të krijojmë raste sociale të panevojshme ose të shkatërojmë biznesin,mendoj se shteti është për tu dhënë kahje të duhura zhvillimeve të ndryshme duke nënkuptuar edhe  rregullimin e ndërtimeve pa leje.Edhe kompensimi i pronave duhet zgjidhur duke respektuar parimet shkencore-juridike,por,problemi qëndron në  intesitetin e zgjidhjes së çështjeve.Këto standarde për tu plotësuar kërkojnë një vëmendje  të posaçme të organeve shtetërore.Për tu ritur besimi në institucionet e Kosovës duhet vepruar me objektivitet dhe paanshmëri.Këto nuk janë çështje të natyrës politiko ndërshtetërore prandaj sa më shpejtë,sa më drejtë të veprojnë organet aq më shumë rritet besimi në strukturat shtetërore të Kosovës.Pika 4.(po aty)…69 e cila bën fjalë për policinë  për rastet e zbatimit të vendimeve,mendoj se është e  rëndësishme që të rregullohet me rregullore apo me ndonjë akt tjetër nënligjor duke u bazuar në ligj,që sipas kërkesës së palës (kur pala e kërkon), policia të bëj sigurimin e zbatimit të vendimit.Në kësi raste kuptohet se pala merr përsipër shpenzimet materiale duke nënkuptuar edhe mëditje shtesë policëve.Sa i përket termit “jo – diskriminues”-mendoj se janë dhënë sqarimet e duhura mirëpo është me rëndësi një fakt se ,serbëve nuk u thuhet mos dilni në zgjedhje,serbëve nuk u thuhet most të marrin pjesë në jetën politiko-shtetërore të Kosovës dhe në zhvillimet e gjithmbarshme të Kosovës.Është e kundërta Beogradi është








67.Po aty pika 1.6.st.1.(të drejtat pronësore juridike)
68.Po aty pika 1.7.st.1.(të drejtat pronësore juridike)
69.Po aty pika 4. st.1. (të drejtat pronësore juridike)

ai që manipulon me serbët dhe bën thyerjen e konventave ndërkombëtare duke u thënë  herë dilni dhe hërë mos dilni në zgjedhje,mos i njihni intitucionet e Kosovës,mos votoni këtë apo ate projektligj,dhe a nuk është kjo  përzierje në punët e brendshme në një vend tjetër dhe tërë bashkësisë ndërkombëtare duke marrë parasysh se Kosova gjendet nën administratën ndërkombëtare dhe me status ndërkombëtar etj, etj.
Pika 8.1….70 e cila  tenton të zgjidh çështjen e vendbanimeve joformale,është me rëndësi të shqyrtohen rastet dhe të mos ketë raste të ndryshme  fallsifikimesh të dokumentave të identifikimit apo dokumenteve të tjera.Në kohën e luftës së Bosnjës një numër serbësh u vendosën në Kosovë,prandaj duhet pasur kujdes.Mendoj se të gjithë të pastrehëve në Kosovë duhet ndërtuar objekte banimi falas ose me një çmim të ulët me mundësi pagese në afate të gjata.Respektivisht duhet pregaditur një plan kombëtar për të  pastrehët.


               2.Mbrojtja   e  trashëgimisë   kulturore

    Pika 1.standardi 2.(trashëgimia kulturore) thotë se:Trashëgimia  kulturore e Kosovës respektohet si trashëgimi e përbashkët e të gjitha bashkësive etnike fetare dhe gjuhësore”…71.Është e vërtetë se  zhvillimet në Kosovë nuk mund të veçohen jashtë zhvillimeve regjionale e aq më tepër jashtë hapsirave të  ish  Jugosllavisë nën thundrën e të cilit kanë qenë.Prandaj ,serbët janë ata që më së shumti kanë shkatëruar objekte fetare dhe kulturore dhe nëse dikush duhet të dënohet  për këto gjëra janë serbët ata që duhet dënuar.Sa i përket shqiptarëve duhet të shikojnë pak më larg.Interes i Kosovës dhe i gjithë kombit është që  të mos lejojmë që as të diskutohet për copëtimin e Kosovës duke u bazuar në objekte të tilla ,ndërsa objektet e tilla shumë shpejtë do të jenë pika turistike dhe kurgjë më tepër.Nëse  shqiptarët këto objekte i mirëmbanë edhe pas pavarësisë së tyre kur Kosova do të mbetet pa asnjë serb,do të dëshmohet lufta e drejtë e bërë.Nëse lihen nën mëshirën e fatit do të përfundojnë si kishat e Car Dushanit.Interesi i








70.Po aty pika 8.1 st.1.(të drejtat pronësore juridike)
71.Po aty pika 1.st.2. (trashëgimia  kulturore)
shqiptarëve është që të ndajnë mjete shtese për ndërtimin dhe rindërtimin e objekteve fetare dhe kulturore.Me mjete të tilla  shtesë nuk mund të zgjidhen tërë problemet ekonomike të Kosovës,mirëpo nga ana tjetër bëhet shumë dhe arrihen efekte të larta kulturore.Ndoshta na mungojnë  shumë gjëra për një ekonomi të zhvilluar por rëndësia që ne do tia kushtojmë kulturës dhe objekteve fetare e kulturore nuk mbetet pa u vërenjtur ndër  faktorët  ndërkombëtar.

  
                               7.DIALOGU

    Dialogu në mes të Prishtinës dhe Beogradit i filluar dhe përkrahur nga të dy  qeveritë do të ishte shumë më  produktiv sikur takimet të mbahen në ndonjë shtet jashtë territorit të ish  Jugosllavisë.Në parim nuk jam  kundër dialogut por jamë që të bisedohet dhe problemet të zgjidhen sipas parimeve të së drejtës ndërkombëtare duke nënkuptuar në rend të parë parimin e vetëvendosjes,dhe jo të” bisedohet sa për tu biseduar”.Nëse  bisedat do të zgjatnin sa që të humbnin kuptimin ,Kosovës i paguhet politikisht dhe moralisht që ti ndërpret bisedat dhe të gjitha çështjet ti vendos në mënyrë të njëanshme.Kjo mund ti kushtojë Kosovës ekonomikisht ,por me një planifikim të mirë dhe me një bashkëpunim intensiv me vendet e tjera të rajonit dhe në veçanti me Shqipërine (me Shqipërinë mos të ketë muaj pa pasur takim  ministror ndërsa Kryeministrat patjetër si rregull të takohen në çdo 6-të muaj) vështirësitë mund të kalohen.Ndërsa lëndët e mësipërme të zgjidhen për mes gjykatave ndërkombëtare (europiane dhe ndërkombëtare të drejtësisë).Vështirësi në vete paraqet çështja e personave të zhdukur.Serbia me mënyrën e qasjes ndaj këtij problemi dëshmon dyftyrësinë e  politikës së saj.Ajo i kthen kufomat e të zhdukurve dhe të kidnapuarve muaj pas muaj duke luajtur me nervat e familjarëve dhe shqiptarëve.Të mundohesh të përfitosh politikisht duke  përkujtuar fëlliqësirat që kanë bërë ,dëshmojnë më së miri seriozitetin e qasjes.Kjo nuk bëhet për diçka tjetër  për veç se për të përfituar ndërkombëtarisht se ja ne po i përmbushim obligimet ndërkombëtare dhe për tu thënë shqiptarëve se ne mund tua kthejmë apo jo  kjo mvaret prej nesh.

                             1.Dialogu

    Pika 1. dhe 1.3. që kërkon “Takime të rregullta të grupeve punuese dhe të gjitha grupet punuese janë shumëetnike” dhe  “Në interest ë ndërtimit të besimit dhe vullnetit të mirë tëkimet e GV-ve fillojnë në Prishtinë dhe Beograd”…72.Unë jam i bindur se  bisedimet nuk do të kenë sukses nëse vazhdojnë të takohen në Prishtinë dhe Beograd prandaj ato duhet të takohen në ndonjë shtet tjetër i pranueshëm për të dy palët.Në rast të përfundimit të mosmarrëveshjeve shqiptarët do ta hiqnin brengën e sigurisë kombëtare.Prandaj bisedimet duhet të përfundojnë me nënshkrim të traktatit të  miqësisë Kosovë –Serbi që nënkupton pranimin e Kosovës së pavarur.Unë guxoj të them se Kosova është e pushtuar me mallra tregtar serb dhe me mallrat ë tjerë ekonomik,prandaj unë nuk nguroj të them se duhet një propagandë për bashkëpunim në mes Kosovës dhe Shqipërisë dhe Serbinë duhet flakur në çdo aspekt.  Duhet shiquar njëri tjetrin dhe fqinjët tjerë,nuk duhet ngatëruar të drejtat  e srbëve dhe dialogun e mbrendshëm me serbët e Kosovës  me ata të serbisë dhe Serbinë.

      
            2.Bashkëpunimi  rajonal

    Shqiptarët kanë qenë  dhe vazhdojnë të jenë të ndarë gati për një shekull,mundësia që iu dha  shqiptarëve të bashkëpunojnë në mes veti me ndryshimet demokratike të sistemit monist u pengua nga Serbia.Hapat drejt bashkimit të Kosovës me Shqipërinë  duhet të vendosen per mes një bashkëpunimi intensive në mes të dy qeverive(shumë shqiptarë e merrnin si shembull  bashkimin e Gjermanisë Federale me ate Lindore dhe më vonë ndarjen e Çekisë dhe Sllovakisë)




















72.Po aty pika 1.dhe 1.3.st.1.(dialogu)
kjo mundësi u është dhënë  edhe me standardet.Për derisa me vendet e tjera bashkëpunimi mvaret prej vullnetit të dy palëve (prandaj për përmbushjen e këtij standardi nuk  mund ti mvishet  përgjegjësia vetëm Kosovës por edhe vendeve të tjera rajonale) në mes të Kosovës dhe Shqipërisë përgjegjësia qëndron në të dy qeveritë.Bashkëpunimi në mes Kosovës dhe Shqipërisë nuk  duhet të diskutohet ndër shqiptarët por çështja qëndron në  mbështetjen ndërkombëtare që kemi.Pika 4.standardi 2.(bashkëpunimi rajonal).Ka marrëveshje funksionale për afrimin e bashkëpunimit të avansuar bilateral dhe multirateral rajonal në fushat e :lirisë së lëvizjes,trgtisë dhe ekonomisë,policisë dhe  drejtësisë,administratës publike dhe shkëmbimeve parlamentare rajonale…73.Për mes kësaj pike shqipatrët kanë mbështetje në standardet ndërkombëtare.IPVQ-të duhet të insistijnë në bartjen e tërësishme të kopetencave pika 4.1.dhe 4.2. duke nënkuptuar edhe ato të rezervuara,dhe UNMIK-u të mbetet si vëzhgues duke e redifinuar rolin e vetë.Për mes misionit vëzhgues do të  kishte mundësi qasje në të gjitha institucionet e Kosovës dhe për mes  raporteve të veta do të raportonte për punën e institucioneve të Kosovës dhe rrjedhave politike e fenomeneve të tjera.UNMIK-u do të  kishte rol vëzhgues,por çdo shtet  dhe qeveri e din se çka do të thotë ta vlerësojnë punën pozitivisht dhe çka d.m.th ta vlerësojnë negativisht,prandaj Kosova  don  s’don  do të duhet ti plotësojë standardet dhe kushtet e tjera për  të ardhmen e Kosovës dhe për tu afruar me BE-në.Prandaj në Kosovë pas zgjedhjeve të vjeshtës 2004, domosdo të bëhen disa ndryshime rrënjësore për të vazhduar drejt proceseve progresive për Kosovën dhe faktorin ndërkombëtar (unë jam i bindur se Serbia nuk dëshiron që faktori ndërkombëtar të ketë sukses në Kosovë,si dhe Kosova ,që të ketë alibi për ëndërat e veta,prandaj çdo ndërkombëtar në Kosovë duhet ta kuptojë se do të gjendet në pozitë të palakmueshme nëse shpreh rezerva rreth pavarësisë së Kosovës,edhe ate prej Kryeadministratorit e deri te nëpunësit e thjeshtë) edhe ate:
        1.pas zgjedhjeve dhe formimit të qeverisë së re duhet të
           arrihet një marrëveshje e re:










73.Po aty pika 4.st.2.(bashkëpunimi rajonal)

 a) marrëveshje me UNMIK-un (UNMIK-u të kalojë në
fazë të vëzhguesisë)
 b) marrëveshje me KFOR-in  (KFOR-i të mbetet faktor
sigurie edhe pas  pavarësisë së Kosovës
                       c) marrëveshje në mes KFOR-it dhe TMK-së  (TMK të
marrë më shumë rol sigurie dhe stërvitje për  angazhi-
me ndërkombëtare  ,respektivisht  të kalojë në një
ushtri të rregullt nën mbykqyrje të KFOR-it ose NATO-)
        2.Pavarësia  e Kosovës të shpallet  brenda  këtij mandati ose
           të  nxjerret populli në referendum për statusin  për të pasur            një pozicion më të mirë si dhe data e pavarsisë  të përpu-
           thet  me ndonjë datë historike p.sh.Konferencën e Bujanit)
Nënshkrimi i këtyre marrëveshjeve do të hap rrugë të reja për Kosovën dhe faktorin ndërkombëtar.Nënshkrimit të marrëveshjes domosdo se do ti paraprijë një njoftim për hapat e ardhshëm.Çështja e nënshkrimit të marrëveshjes me KFOR-in është e një rëndësie  të veçantë sepse Kosova si dhe vendet e tjera të rajonit pretendojnë të bëhen  anëtare të NATO-s,prandaj KFOR-i  nëse jo me këtë  mision dhe me këtë emërtim gjithsesi do të jetë prezent në Kosovë.Është interes i Kosovës që edhe pas  pavarësisë së Kosovës KFOR-i të mbetet në Kosovë duke bashkëpunuar me TMK-në e cila s’ka zgjidhje tjetër për veç se të kalojë në ushtri të Kosovës duke u stërvitur që të kalojë  në  pregaditje për pjesmarrje në misione ndërkombëtare.Mendoj se  edhe KFOR-i do ta kuptojë se shqiptarët janë gati më shumë se të gjithë  kombet e tjera  mbështetës të operacioneve të NATO-s.Kjo është si pasojë e intervenimit kundër Serbisë,prandaj nuk duhet lejuar që të zvenitet ky disponim.

      
              8.TRUPA  E  MBROJTJES  SË  KOSOVËS

    Hyrja e këtij standardi flet për për TMK-në dhe vë në pah të arriturat e TMK-së si dhe mangësitë të cilat duhet eliminuar që TMK-ja të bëhet një organizatë profesionale ,statusi i së cilës është definuar me Kornizën Kushtetuese Kreu 7, sipas Kornizës Kushtetuese “TMK-ja është organizatë civile e ndërhyrjes së shpejtë,e themeluar me ligj,e cila në raste fatkeqësish natyrore në Kosovë ndërmerr detyra për ndërhyrje të shpejtë për sigurinë publike në raste emergjente dhe të ndihmës humanitare”…74.Është me rëndësi të theksohet se në hyrje gjithashtu potencohet se pjesëtarët e TMK-së kanë shërbyer si roja me kërkesë të KFOR-it dhe në përkufizimin kushtetues theksohet se në raste të fatkeqësive natyrore merr detyra për siguri  publike.Siguria publike nuk mund të  ofrohet nëse nuk je i ushtruar profesionalisht dhe në vecanti me armë.Prandaj TMK-ja në programin e vetë duhet të përfshijë një program stërvitje të brezave të ardhshëm sipas standardeve të NATO-s.Programi duhet ti përshtatet popullit të Kosovës karakteristikave të terrenit të Kosovës dhe në veçanti konceptit luftarak  të popullit të Kosovës.Stërvitjet duhet të përfshijnë ato disiplina që janë të nevojshme për mbrojtjen e popullit të Kosovës dhe nëpër këto disiplina do të mund të merrnin pjesë në operacionet luftarake  dhe paqësore të NATO-s.Bazë ligjore dhe kushtetuese ekziston që TMK_ja të vazhdojë me ndryshimet e saja deri në shëndrimin e saj në një ushtri të rregullt.Baza e TMK-së është edhe më shumë e shëndoshë kur të merren parasysh  marrëveshjet e mëparshme,të cilat kanë bërë transformimet e UÇK-së në TMK.UÇK-ja nuk ishte një ushtri me standardet  dhe potencialin e NATO-s por ajo lind  dhe luftoi e rezistoi prej gjirit të kombit për ta luftuar një armik barbar dhe  të egër siç është Serbia.Ndryshimet duhet të  përfshijnë:pika 1.6.”Njësite e caktuara specialiste Brenda TMK-së aftësohen vazhdimisht në fusha të ndryshme si:kërkim-shpëtim,zjarrfikje,deminim,teknika lirimi dhe mjekësia emergjente” është më se e domosdoshme që të përfshihe edhe disiplinat luftarake për mbrojtje të popullit të Kosovës,(këto disiplina ti caktoj SHTABI  I  PËRGJITHSHËM  I   TMK-së në bashkëpunim me institucionet  e Kosovës e në veçanti me Qeverinë).
    Një hap i qëlluar dhe themelorë është bërë me përfshirjen e TMK-së në financimin prej Buxhetit të Kosovës pika 3.1.-Prandaj programi i TMK-së për stërvitje të popullit  të Kosovës duhet të përfshijë  5000-vetë për çdo

















74.Korniza Kushtetuese për vetëqevërisje të përkohshme në Kosovë
vit në një kohëzgjatje prej 3 muaj.Sipa pikës.4.1.Elementi aktiv i TMK-së është 3.052.ndërsa elementi rezerv 2000,d.m.th.se ekziston një bazë e mjaftueshme kadrovike për stërvitje të brezave të ardhshëm .D.m.th se forcat e armatosura  të Kosovës do ti përbëjnë 3.052-element aktiv,2000-element rezervë dhe plus 5000-të të rinj për çdo vit të aftësohen në shërbimet e detyrueshme  stërvitore.
Një afat 3-mujor ,me një  program të ngjeshur stërvitor individi mund të arrijë të aftësohet për ti përmbushur obligimet e kërkuara sipas nevojave dhe kërkesave të konceptit të TMK-së dhe Kosovës.






























  
      

                                

              Përfundimi  

    Gjatë punimit të temës së magjistraturës kamë ardhur në përfundim se:
         -Demokracia paraqet të arriturën më të lartë të organizimit shoqëror   
        në periudhën moderne,
         -Demokracia për shkak të mbrojtjes së lirive dhe të drejtave të njeri
          ut shpeshherë  ka qenë e rrezikuar.
         -Megjithëse prej të gjitha formave të qeverisjes ka më pak jetëgjatë
          si sundimi ,demokracia në dy shekujt e fundit me sukses u ka përball
          uar sfidave.
       Në pjesën e dytë “Standardet për Kosovën” faktori ndërkombëtar ka vënë  në sprovë udhëheqësinë e Kosovës me përmbushjen e një sërë kushtesh për të dhënë një vlerësim pozitiv për Kosovën.në radhë të parë:
     -prej të gjitha sprovave është siguria e tërësisë tokësore të  Koso
     -vës,
së dyti:-janë siguria ,rendi, ligji  që duhet të mbizotërojë në Kosovë,
së katërti:-bashkëpunimi rajonal dhe më gjërë me strukturat  ndërkom
           bëtare dhe kushte të tjera,
    Mendoj se udhëheqësia e Kosovës krahas angazhimeve në sferën politike dhe diplomatike vëmendjen më të madhe  duhet tua përqëndrojë dy çështjeve kryesore:
    -në  sigurinë kombëtare të Kosovës dhe në
    -në ngritjen ekonomike të gjithmbarshme.
    Siguria e Kosovës tani për tani realizohet me forcat ndërkombëtare respektivisht KFOR-in prandaj e ardhmja e TMK-së patjetër të jetë ushtri e rregullt e Kosovës.
Ndërsa ngritja ekonomike kërkon një përkushtim mbinjerëzor,duhet bërë të pamundshmen që popullit  të Kosovës  ti përmirësohet standardi jetësor dhe Kosova të ketë një ekonomi të shëndoshë dhe stabile.






No comments:

Post a Comment